जहालवादाच्या उदयावर टीपा

भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात, १८८५ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना झाल्यानंतर, सुरुवातीचा काळ (१८८५ ते १९०५) मवाळ (मवाळवाद) नेत्यांच्या नियंत्रणाखाली होता. मात्र, विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, काही नेत्यांनी मवाळांच्या धोरणांवर नाराजी व्यक्त केली आणि अधिक आक्रमक दृष्टिकोन स्वीकारला. हा नवीन विचारप्रवाह 'जहालवाद' म्हणून ओळखला जातो.

जहालवादाच्या उदयाची प्रमुख कारणे:

• मवाळांच्या धोरणांचे अपयश: मवाळ नेत्यांनी ब्रिटिश सरकारकडे अर्ज, विनंत्या आणि निवेदने देऊन सुधारणा घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला. परंतु, या धोरणांना फारसे यश मिळाले नाही. यामुळे तरुण पिढीमध्ये असंतोष वाढला आणि त्यांना अधिक प्रभावी मार्गांची गरज वाटू लागली.
• ब्रिटिश सरकारची दडपशाही: ब्रिटिश सरकारने भारतीयांच्या मागण्यांकडे दुर्लक्ष केले आणि उलट दडपशाहीचे धोरण अवलंबले. यामुळे भारतीयांच्या मनात ब्रिटिश राजवटीबद्दल तीव्र नाराजी निर्माण झाली.
• दुष्काळ आणि प्लेगची साथ: १८९६-१९०० दरम्यान भारतात वारंवार दुष्काळ आणि प्लेगच्या साथी आल्या. ब्रिटिश सरकारने या संकटांना सामोरे जाण्यासाठी केलेल्या उपाययोजना अपुऱ्या होत्या, ज्यामुळे लोकांमध्ये तीव्र असंतोष पसरला.
• लॉर्ड कर्झनची धोरणे: लॉर्ड कर्झनने (१८९९-१९०५) भारताचा व्हाईसरॉय असताना अनेक प्रतिगामी धोरणे राबवली. यामध्ये कलकत्ता कॉर्पोरेशन ॲक्ट (१८९९), विद्यापीठ कायदा (१९०४) आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे बंगालची फाळणी (१९०५) यांचा समावेश होता. या धोरणांमुळे भारतीयांमध्ये तीव्र राष्ट्रवादाची भावना वाढीस लागली.
• आंतरराष्ट्रीय घटनांचा प्रभाव: आफ्रिकेतील इथिओपियाने इटलीचा पराभव (१८९६) करणे आणि आशियाई देश जपानने युरोपातील बलाढ्य रशियाचा पराभव (१९०५) करणे या घटनांनी भारतीयांना प्रेरणा दिली. यातून युरोपियन सत्ता अजिंक्य नाहीत, हे सिद्ध झाले आणि भारतीयांमध्ये आत्मविश्वास वाढला.
• पाश्चात्त्य शिक्षणाचा प्रसार: पाश्चात्त्य शिक्षणामुळे भारतीयांना लोकशाही, स्वातंत्र्य आणि राष्ट्रवादाच्या संकल्पनांची ओळख झाली. यामुळे ते आपल्या हक्कांसाठी जागरूक झाले.
• धार्मिक आणि सांस्कृतिक पुनरुत्थान: स्वामी दयानंद सरस्वती, स्वामी विवेकानंद, रामकृष्ण परमहंस यांसारख्या समाजसुधारकांनी भारतीय संस्कृती आणि धर्माचा गौरव केला. यामुळे भारतीयांमध्ये आत्मसन्मान आणि राष्ट्रीय अभिमानाची भावना जागृत झाली.
• जहाल नेत्यांचा उदय: बाळ गंगाधर टिळक ('लोकमान्य टिळक'), लाला लजपत राय ('पंजाब केसरी') आणि बिपिनचंद्र पाल ('पाल') या 'लाल-बाल-पाल' त्रिकुटाच्या नेतृत्वाखाली जहालवादी विचारप्रवाह अधिक प्रभावी झाला. त्यांनी जनतेला संघटित करून ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध लढण्यासाठी प्रेरित केले.

जहालवादाची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• स्वराज्य हे ध्येय: जहालवाद्यांनी 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच' या घोषणेने स्वराज्य मिळवण्याचे स्पष्ट ध्येय ठेवले.
• आत्मनिर्भरता आणि स्वदेशी: त्यांनी परदेशी वस्तूंवर बहिष्कार टाकून स्वदेशी वस्तू वापरण्यावर आणि आत्मनिर्भरतेवर भर दिला.
• राष्ट्रीय शिक्षण: ब्रिटिश शिक्षण पद्धतीला पर्याय म्हणून राष्ट्रीय शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले.
• प्रत्यक्ष कृतीवर भर: केवळ अर्ज-विनंत्या न करता, चळवळी, बहिष्कार, सत्याग्रह अशा प्रत्यक्ष कृतीतून सरकारवर दबाव आणण्याचा प्रयत्न केला.

थोडक्यात, जहालवादाच्या उदयाने भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामाला नवी दिशा दिली. त्यांनी भारतीयांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण केला आणि स्वराज्याचे ध्येय साध्य करण्यासाठी अधिक आक्रमक व संघटित मार्गांचा अवलंब केला.