पाकिस्तानच्या कल्पनेचा उदय आणि विकास

पाकिस्तानची कल्पना म्हणजे भारतीय उपखंडातील मुस्लिमांसाठी एक स्वतंत्र राष्ट्र असावे, हा विचार होय. या कल्पनेचा उदय आणि विकास अनेक दशकांमध्ये विविध राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक घटकांमुळे झाला. खालील प्रमुख टप्पे या प्रक्रियेचे स्पष्टीकरण देतात:

• प्रारंभिक बीज आणि सर सय्यद अहमद खान (१९ वे शतक):

  भारतातील मुस्लिमांना एक वेगळी ओळख आणि राजकीय अस्तित्व आहे, ही भावना १९ व्या शतकात ब्रिटिश राजवटीत वाढू लागली. सर सय्यद अहमद खान हे या विचाराचे प्रमुख पुरस्कर्ते होते. त्यांनी उर्दू-हिंदी वाद आणि मुस्लिमांच्या शैक्षणिक व सामाजिक मागासलेपणावर भर दिला. त्यांनी 'द्वि-राष्ट्र सिद्धांता'ची (Two-Nation Theory) संकल्पना मांडली, ज्यानुसार हिंदू आणि मुस्लिम हे दोन स्वतंत्र राष्ट्र आहेत आणि त्यांची हितसंबंध वेगळी आहेत. जरी त्यांनी स्वतंत्र राष्ट्राची मागणी केली नसली तरी, त्यांच्या विचारांनी मुस्लिम वेगळ्या राजकारणाची पायाभरणी केली.

• अखिल भारतीय मुस्लिम लीगची स्थापना (१९०६):

  १९०६ मध्ये, ढाका येथे अखिल भारतीय मुस्लिम लीगची स्थापना झाली. या संघटनेचा मुख्य उद्देश मुस्लिमांच्या राजकीय हक्कांचे रक्षण करणे हा होता. त्यांनी मुस्लिमांसाठी स्वतंत्र मतदार संघांची मागणी केली, जी ब्रिटिश सरकारने मॉर्ले-मिंटो सुधारणा (१९०९) द्वारे मान्य केली. यामुळे मुस्लिमांना एक स्वतंत्र राजकीय गट म्हणून मान्यता मिळाली.

• मुहम्मद इक्बाल यांचे अलाहाबाद येथील भाषण (१९३०):

  १९३० मध्ये, मुस्लिम लीगच्या अलाहाबाद येथील अधिवेशनात, कवी आणि तत्त्वज्ञ मुहम्मद इक्बाल यांनी आपल्या ऐतिहासिक भाषणात वायव्य भारतामध्ये (पंजाब, वायव्य सरहद्द प्रांत, सिंध आणि बलुचिस्तान) मुस्लिमांसाठी एक स्वतंत्र राज्याची कल्पना मांडली. त्यांच्या मते, भारतीय मुस्लिमांच्या धार्मिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक ओळखीचे रक्षण करण्यासाठी स्वतंत्र मुस्लिम राज्याची आवश्यकता होती. ही कल्पना प्रत्यक्ष 'पाकिस्तान' नावाच्या राष्ट्राची मागणी नसली तरी, स्वतंत्र मुस्लिम भूभागाच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल होते.

• 'पाकिस्तान' या नावाची निर्मिती (१९३३):

  १९३३ मध्ये, केंब्रिज विद्यापीठातील विद्यार्थी चौधरी रहमत अली यांनी 'नऊ ऑर नेव्हर' (Now or Never) नावाचे एक पत्रक प्रकाशित केले. यामध्ये त्यांनी पहिल्यांदा 'पाकिस्तान' या शब्दाचा उपयोग केला. 'पाकिस्तान' हे नाव पंजाब, अफगाण (वायव्य सरहद्द प्रांत), काश्मीर, सिंध आणि बलुचिस्तान या प्रदेशांच्या आद्याक्षरांपासून बनवले होते. या नावाचा अर्थ 'पवित्र भूमी' किंवा 'शुद्ध भूमी' असाही होतो.

• मुहम्मद अली जिन्ना यांचे नेतृत्व आणि लाहोर ठराव (१९४०):

  १९३० च्या दशकात मुहम्मद अली जिन्ना यांनी मुस्लिम लीगचे नेतृत्व स्वीकारले आणि द्वि-राष्ट्र सिद्धांताचे ते प्रमुख पुरस्कर्ते बनले. १९४० मध्ये, मुस्लिम लीगच्या लाहोर अधिवेशनात, 'लाहोर ठराव' (Pakistan Resolution) मंजूर करण्यात आला. या ठरावात स्पष्टपणे मागणी करण्यात आली की, 'भारतातील मुस्लिम बहुसंख्य असलेल्या वायव्य आणि पूर्वेकडील क्षेत्रांमध्ये स्वतंत्र मुस्लिम राष्ट्रे (नंतर एक राष्ट्र) स्थापन करावीत, जेथे मुस्लिमांना त्यांचे जीवन त्यांच्या धार्मिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक तत्त्वानुसार जगता येईल.' या ठरावाला 'पाकिस्तान ठराव' म्हणूनही ओळखले जाते आणि याने स्वतंत्र पाकिस्तानच्या मागणीला अधिकृत स्वरूप दिले.

• फाळणी आणि पाकिस्तानची निर्मिती (१९४७):

  दुसऱ्या महायुद्धानंतर, ब्रिटिशांनी भारताला स्वातंत्र्य देण्याचा निर्णय घेतला. काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यात सत्तावाटपावरून झालेल्या मतभेदांमुळे आणि वाढत्या जातीय हिंसाचारामुळे, फाळणी अटळ झाली. ब्रिटिश सरकारने माउंटबॅटन योजना सादर केली, ज्यात भारताची फाळणी करून पाकिस्तानची निर्मिती करण्याची तरतूद होती. १४ ऑगस्ट १९४७ रोजी, ब्रिटिश भारताची फाळणी होऊन पाकिस्तान एक स्वतंत्र मुस्लिम राष्ट्र म्हणून अस्तित्वात आले.

अ