इतिहास

कार्ले आणि भाजे लेणी ही महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील लोणावळ्याजवळ असलेली प्राचीन बौद्ध लेण्यांची महत्त्वपूर्ण केंद्रे आहेत. ही लेणी भारतीय रॉक-कट वास्तुकलेची उत्कृष्ट उदाहरणे आहेत आणि बौद्ध धर्माच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातील शिल्प आणि स्थापत्यशैलीची माहिती देतात.

कार्ले लेणी (Karla Caves)

कार्ले लेणी ही लोणावळ्याच्या पश्चिमेला सुमारे 11 किमी अंतरावर आहेत. ही लेणी इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकापासून ते इसवी सन पाचव्या शतकापर्यंतच्या काळात कोरली गेली आहेत.

• मुख्य चैत्यगृह: कार्ले येथील सर्वात प्रमुख आकर्षण म्हणजे येथील भव्य चैत्यगृह (प्रार्थना स्थळ). हे भारतातील सर्वात मोठ्या आणि उत्तम प्रकारे जतन केलेल्या चैत्यगृहांपैकी एक आहे.
• आकार आणि रचना: हे चैत्यगृह 45 मीटर लांब, 14 मीटर रुंद आणि 14 मीटर उंच आहे. यात 37 खांब आहेत, ज्यांच्यावर सुंदर कलाकुसर केलेली आहे. खांबांवर हत्ती, घोडे आणि मानवी आकृत्या कोरलेल्या आहेत. मूळतः यात लाकडी छत होते, जे आजही काही प्रमाणात टिकून आहे.
• स्तूप: चैत्यगृहाच्या मागील बाजूस एक विशाल स्तूप आहे, जो पूजेचे केंद्रस्थान होता.
• प्रवेशद्वार: प्रवेशद्वारावर लाकडी आणि दगडी बांधकाम एकत्र दिसते, जे त्या काळातील स्थापत्यकलेचे एक अनोखे उदाहरण आहे. प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूंना भव्य सिंहस्तंभ आहेत.
• शिलालेख: येथे अनेक ब्राह्मी शिलालेख आढळतात, जे लेण्यांच्या निर्मितीसाठी दान करणाऱ्या व्यक्ती आणि समूहांबद्दल माहिती देतात. या लेण्यांचे बांधकाम साधारणपणे सातवाहन काळात झाले.
• धार्मिक महत्त्व: कार्ले लेणी ही हीनयान बौद्ध धर्माची अनुयायी होती. येथे बौद्ध भिक्षूंसाठी निवासस्थाने (विहार) देखील आहेत, पण चैत्यगृहाचे महत्त्व अधिक आहे.

भाजे लेणी (Bhaja Caves)

भाजे लेणी ही कार्ले लेण्यांच्या अगदी जवळ, लोणावळ्यापासून सुमारे 12 किमी अंतरावर आहेत. ही लेणी कार्ले लेण्यांपेक्षा जुनी मानली जातात, साधारणपणे इसवी सन पूर्व दुसऱ्या शतकातील.

• लेण्यांचा समूह: भाजे लेणी हा सुमारे 22 लेण्यांचा एक समूह आहे, ज्यात चैत्यगृह आणि अनेक विहार (भिक्षूंसाठी निवासस्थाने) यांचा समावेश आहे.
• चैत्यगृह: येथील चैत्यगृह कार्ले लेण्यांच्या तुलनेत लहान असले तरी, ते अतिशय महत्त्वपूर्ण आहे. त्यात 27 खांब आहेत आणि आत एक छोटा स्तूप आहे. मूळ लाकडी छत आजही काही प्रमाणात सुरक्षित आहे.
• विहार: अनेक विहार आहेत, जे साधे आणि भिक्षूंच्या निवासासाठी वापरले जात होते. काही विहारांमध्ये खोल्या आणि समोर एक लहान व्हरांडा आहे.
• दगडी स्तूप: चैत्यगृहाच्या बाहेर, एका विशिष्ट भागात, भिक्षूंच्या अवशेषांवर किंवा त्यांच्या स्मृतीदाखल कोरलेले 14 छोटे दगडी स्तूप आहेत. हे स्तूप खूप महत्त्वाचे मानले जातात.
• शिल्पकाम: भाजे लेण्यांमध्ये काही अनोखी शिल्पे आढळतात. एका विहाराच्या दर्शनी भागावर ‘नृत्य करणारे जोडपे’ आणि 'सूर्यदेव' (रथात बसलेले) तसेच 'इंद्र' (हत्तीवर बसलेले) यांची शिल्पे कोरलेली आहेत. ही शिल्पे त्या काळातील कला आणि संस्कृतीचे उत्कृष्ट दर्शन घडवतात.
• जलव्यवस्थापन: येथे प्राचीन जलकुंड (पाण्याचे हौद) देखील आढळतात, जे त्या काळातील पाणी व्यवस्थापन प्रणाली दर्शवतात.
• धार्मिक महत्त्व: भाजे लेणी देखील हीनयान बौद्ध धर्माशी संबंधित आहेत आणि भारतातील सुरुवातीच्या रॉक-कट बौद्ध लेण्यांपैकी एक आहेत.

एकंदरीत, कार्ले आणि भाजे लेणी ही प्राचीन भारतीय स्थापत्यकला, शिल्पकला आणि बौद्ध धर्माचा प्रसार यांची साक्ष देतात. ही दोन्ही ठिकाणे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचा अविभाज्य भाग आहेत.

माहितीसाठी स्रोत:

• महाराष्ट्र पर्यटन - कार्ले लेणी
• महाराष्ट्र पर्यटन - भाजे लेणी

वेरुळ (एलोरा) येथील लेणी समूह हा महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजीनगर (पूर्वीचे औरंगाबाद) जिल्ह्यात स्थित एक जागतिक वारसा स्थळ आहे. या लेण्यांमध्ये बौद्ध, हिंदू आणि जैन धर्माच्या लेण्यांचा समावेश आहे. एकूण ३४ लेण्यांपैकी, गुंफा क्रमांक १३ ते २९ पर्यंतच्या १७ लेण्या हिंदू धर्माशी संबंधित आहेत. या लेण्या आठव्या ते दहाव्या शतकादरम्यान राष्ट्रकूट राजवंशाच्या काळात कोरल्या गेल्या होत्या.

या ब्राह्मणी (हिंदू) लेण्यांमधील काही प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि महत्त्वाच्या लेण्या खालीलप्रमाणे आहेत:

• गुंफा क्र. १६ - कैलास मंदिर:
  • हे वेरुळ लेण्यांमधील सर्वात भव्य आणि प्रसिद्ध मंदिर आहे. हे एक अखंड खडक कोरून बनवलेले जगातील सर्वात मोठे स्थापत्य आहे. हे मंदिर वरून खाली कोरले गेले आहे, जे तत्कालीन कलाकारांच्या अद्भुत कौशल्याचे प्रतीक आहे.
  • या मंदिराची रचना दक्षिण भारतीय द्रविड शैलीत आहे. यात नंदी मंडप, गर्भगृह, मंडप आणि अनेक लहान देवळे आहेत.
  • मंदिराच्या भिंतींवर हिंदू देवतांच्या, विशेषतः भगवान शिवासंबंधित, अनेक सुंदर शिल्पे कोरलेली आहेत. यामध्ये रावण कैलास पर्वत उचलत असतानाचे प्रसिद्ध शिल्प, शिव-पार्वती विवाह, नटराज शिवाचे नृत्य, दशमहाविद्या आणि इतर पौराणिक कथांचे चित्रण आढळते.
  • या मंदिराला भगवान शंकराचे निवासस्थान असलेल्या कैलास पर्वताची प्रतिकृती मानले जाते.
• गुंफा क्र. १४ - रावण की खाई:
  • ही लेणी तिच्या भव्य आणि कलात्मक शिल्पांसाठी ओळखली जाते. यामध्ये देवी-देवतांची, विशेषतः सप्तमातृका (सात माता), महिषासुरमर्दिनी, आणि गजलक्ष्मी यांची सुंदर शिल्पे आहेत.
  • लेणीच्या प्रवेशद्वाराजवळच द्वारपालांची शिल्पे आहेत, जी त्या काळातील शिल्पकलेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहेत.
• गुंफा क्र. १५ - दशावतार मंदिर:
  • ही लेणी दुमजली आहे आणि भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांचे चित्रण करते, त्यामुळे तिला 'दशावतार' असे नाव मिळाले आहे.
  • येथे भगवान शिवाचे नटराज आणि अंधकासुरवध यांसारखे भव्य शिल्पपटही आहेत, जे शैव आणि वैष्णव पंथांच्या एकत्रीकरणाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
• गुंफा क्र. २१ - रामेश्वर लेणी:
  • ही एक महत्त्वपूर्ण शैव लेणी आहे. इथे गंगा आणि यमुना नद्यांचे मानवी रूप असलेले सुंदर शिल्प आहेत, जे भारतीय शिल्पकलेतील एक उत्कृष्ट नमुना मानले जातात.
  • शिवा-पार्वती विवाह आणि सप्तमातृका यांचे चित्रण देखील येथे आढळते.
• गुंफा क्र. २९ - धुमार लेणी (सीता की न्हाणी):
  • ही लेणी एलिफंटा लेण्यांच्या धर्तीवर कोरलेली आहे आणि तिचा आराखडा क्रॉस (अधिक) आकाराचा आहे.
  • येथे भगवान शंकराची आणि पार्वतीची भव्य शिल्पे आहेत, जी त्यांच्या विविध मुद्रा आणि कथांचे प्रदर्शन करतात.

या हिंदू लेण्यांमध्ये भगवान शिव, विष्णू आणि विविध देवींची अनेक रूपे कोरलेली आहेत. रामायण, महाभारत आणि इतर पुराणांतील कथांचे चित्रणही येथे मोठ्या प्रमाणावर आढळते. या लेण्या केवळ धार्मिक स्थानेच नाहीत, तर त्या तत्कालीन कला, स्थापत्यशास्त्र आणि अभियांत्रिकी कौशल्याची अद्भुत उदाहरणे आहेत. एकाच खडकातून इतक्या विस्तृत आणि कलात्मक रचना कोरण्याचे कौशल्य आजही जगभरातील लोकांना थक्क करते.

संदर्भ:

UNESCO World Heritage Centre - Ellora Caves

Maharashtra Tourism - Ellora Caves

प्राचीन भारतीय इतिहासाच्या अभ्यासात नाणे शास्त्राचे (Numismatics) योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. नाणी ही केवळ चलनाची साधने नसून, ती त्या काळातील राजकीय, आर्थिक, सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक परिस्थितीचे महत्त्वपूर्ण पुरावे असतात. खालील प्रमुख मुद्यांद्वारे नाणे शास्त्राचे योगदान स्पष्ट केले आहे:

• राजकीय माहिती (Political Information):

  नाण्यांवर अनेकदा राजांची नावे, पदव्या, राजघराण्यांची चिन्हे आणि प्रतिमा कोरलेली असतात. यामुळे अनेक अज्ञात राजे आणि त्यांच्या राजवंशांबद्दल माहिती मिळते, जे साहित्यिक स्रोतांमध्ये उपलब्ध नसते. उदा. इंडो-ग्रीक, शक, पार्थियन आणि कुशाण राजांची माहिती प्रामुख्याने त्यांच्या नाण्यांवरूनच मिळते.

  राज्याच्या सीमा आणि विस्तार: एखाद्या प्रदेशात विशिष्ट नाण्यांचा शोध लागल्याने त्या राज्याची भौगोलिक व्याप्ती आणि प्रभावक्षेत्र समजण्यास मदत होते.

  राजकीय घडामोडी: काही नाण्यांवरील प्रतिमा किंवा मजकूर विजय, राज्याभिषेक किंवा महत्त्वाच्या राजकीय घटनांची माहिती देतात.

• कालक्रम आणि काल निश्चिती (Chronology and Dating):

  काही नाण्यांवर त्यांच्या निर्मितीची वर्षे किंवा विशिष्ट संवत (उदा. शक संवत) दिलेले असतात. यामुळे राजांचा कालक्रम निश्चित करण्यास आणि ऐतिहासिक घटनांना अचूक तारखा देण्यास मदत होते.

• आर्थिक स्थिती (Economic Condition):

  धातूंचे प्रकार: नाणी कोणत्या धातूंपासून (उदा. सोने, चांदी, तांबे, शिसे) बनवली आहेत आणि त्यातील धातूची शुद्धता काय आहे, यावरून त्या काळातील आर्थिक समृद्धी किंवा घसरण समजते.

  व्यापार आणि वाणिज्य: परदेशी नाण्यांचा भारतात शोध लागणे किंवा भारतीय नाणी परदेशात सापडणे, हे त्या काळातील आंतरराष्ट्रीय व्यापार संबंध आणि व्यापारी मार्ग दर्शवते.

  मूल्यमान: नाण्यांचे वजन आणि आकारमान त्या काळातील आर्थिक व्यवहारांचे आणि वस्तूंच्या मूल्याचे संकेत देतात.

• सामाजिक आणि धार्मिक जीवन (Social and Religious Life):

  देवता आणि धार्मिक चिन्हे: नाण्यांवरील देवी-देवतांच्या प्रतिमा (उदा. शिव, विष्णू, लक्ष्मी, बुद्ध), धार्मिक चिन्हे (उदा. त्रिरत्न, स्वस्तिक, बोधीवृक्ष) आणि पौराणिक कथांचे प्रसंग त्या काळातील प्रमुख धार्मिक श्रद्धा आणि पंथांवर प्रकाश टाकतात.

  वेषभूषा आणि केशभूषा: नाण्यांवरील राजांच्या आणि देवतांच्या प्रतिमा तत्कालीन वेषभूषा आणि केशभूषेबद्दल माहिती देतात.

• कला आणि स्थापत्यकला (Art and Architecture):

  नाणी ही लघु कलाकृती असतात. त्यांच्यावरील कोरीव काम, प्रतिमांची शैली आणि सौंदर्यशास्त्र त्या काळातील कलात्मक प्रगती आणि कलाकारांच्या कौशल्याची कल्पना देतात.

• भाषा आणि लिपी (Language and Script):

  नाण्यांवरील शिलालेख प्राचीन भाषा आणि लिपी (उदा. ब्राह्मी, खरोष्ठी, ग्रीक) यांच्या विकासाचे महत्त्वाचे पुरावे आहेत. अनेकदा एकाच नाण्यावर दोन लिपींमध्ये मजकूर असल्याने भाषांतरासाठी मदत होते.

• प्रशासकीय माहिती (Administrative Information):

  काही नाण्यांवर प्रशासकीय पदव्या किंवा टकसाळ (mint) अधिकाऱ्यांची नावे आढळतात, ज्यामुळे त्या काळातील प्रशासकीय व्यवस्थेची माहिती मिळते.

थोडक्यात, प्राचीन भारतीय इतिहासातील अनेक अंधारलेले अध्याय नाण्यांच्या अभ्यासाने उजळले आहेत. साहित्य, शिलालेख आणि पुरातत्वीय अवशेषांसोबतच नाणे शास्त्र हे इतिहासाच्या पुनर्बांधणीसाठी एक अविभाज्य आणि अत्यंत विश्वसनीय साधन आहे.

मध्ययुगीन काळात (सुमारे आठव्या शतकापासून ते अठराव्या शतकापर्यंत) भारतीय उपखंडात अनेक साम्राज्ये आणि राज्यांनी राज्य केले. या काळातील राज्यकर्त्यांनी विनिमयासाठी विविध प्रकारची नाणी चलनात आणली, ज्यांनी तत्कालीन आर्थिक व्यवस्था, कला आणि संस्कृतीचे दर्शन घडवले.

नाण्यांची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि प्रकार:

• प्रारंभिक मध्ययुगीन काळ (आठवे ते बारावे शतक):

  या काळात उत्तर भारतात राजपूत राज्ये, तर दक्षिण भारतात चोळ, चालुक्य, राष्ट्रकूट यांसारख्या मोठ्या राजवंशांचे वर्चस्व होते. यांची नाणी स्थानिक परंपरा आणि धार्मिक चिन्हे दर्शवत होती.

  • सोने (गोल्ड): ‘दिनार’, ‘गद्यान’, ‘पगोडा’ (हूण) ही सोन्याची नाणी चलनात होती. यांवर देवी-देवतांच्या प्रतिमा, राजाचे नाव किंवा राजवंशाचे चिन्ह कोरलेले असे. उदा. गझनीच्या महमूदने काही नाण्यांवर संस्कृत लिपीत 'अव्यक्तमेकं' असे कोरले होते.
  • चांदी (सिल्व्हर): ‘द्रम्म’ किंवा ‘टका’ यांसारखी चांदीची नाणी वापरली जात होती.
  • तांबे (कॉपर): स्थानिक व्यापारासाठी तांब्याची लहान नाणी सामान्य होती.
• दिल्ली सल्तनत (तेरावे ते सोळावे शतक):

  इस्लामिक शासकांच्या आगमनानंतर नाण्यांमध्ये मोठे बदल झाले. त्यांनी इस्लामी तत्त्वांनुसार मानवी किंवा प्राणी प्रतिमा टाळल्या आणि त्याऐवजी सुलेखन (कॅलिग्राफी) व धार्मिक मजकूराला प्राधान्य दिले.

  • टक (टंका): चांदीचे हे प्रमुख नाणे इल्तुतमिशने (१२११-१२३६) सुरू केले आणि ते सल्तनत काळात महत्त्वाचे चलन बनले. यावर अरबी लिपीमध्ये कलमा (इस्लामिक धर्मश्रद्धा), राजाचे नाव, टकसाळीचे ठिकाण आणि हिजरी वर्षातील तारीख कोरलेली असे.
  • जितल: तांब्याचे हे नाणे 'टक' पेक्षा लहान मूल्याचे होते आणि दैनंदिन व्यवहारांसाठी वापरले जात असे.
  • अल्लाउद्दीन खिलजी आणि मुहम्मद बिन तुघलक यांसारख्या सुलतानांनीही विविध नाणी चलनात आणली. मुहम्मद बिन तुघलकने तर प्रायोगिक तत्त्वावर तांब्याची प्रतिकात्मक नाणी चलनात आणण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला होता.
• मुघल साम्राज्य (सोळावे ते अठरावे शतक):

  मुघलांनी नाणेनिर्मितीला एक नवीन उंची दिली. त्यांची नाणी उत्कृष्ट कलाकुसर, शुद्धता आणि मानकीकरण यासाठी ओळखली जातात.

  • शेरशाह सूरी (१५४०-१५४५): जरी तो मुघल नसला तरी, त्याने सुरू केलेले नाणे चलन पद्धत मुघलांनी स्वीकारली.
    • रुपया (चांदी): शेरशाहने १६० ग्रेन वजनाचे चांदीचे 'रुपया' नाणे सुरू केले, जे आजही भारतीय चलनाच्या नावाचा आधार आहे.
    • दाम (तांबे): तांब्याचे हे नाणे दैनंदिन व्यवहारांसाठी महत्त्वाचे होते.
    • मोहोर (सोने): सोन्याचे मोहोर हे सर्वात उच्च मूल्याचे नाणे होते.
  • अकबर (१५५६-१६०५): अकबराने शेरशाहची नाणे पद्धत स्वीकारली आणि त्यात सुधारणा केल्या. त्याने विविध आकारांची आणि वजनाची नाणी, तसेच काही नाण्यांवर 'इलाही' दिनदर्शिकेनुसार तारखा आणि काव्यात्मक मजकूर कोरला.
  • जहांगीर (१६०५-१६२७): जहांगीरच्या काळात नाण्यांवर कलात्मकता शिगेला पोहोचली. त्याने काही दुर्मिळ नाण्यांवर स्वतःची आणि त्याची पत्नी नूरजहाँची प्रतिमा कोरली. तसेच, राशीचक्राच्या चिन्हांसह सोन्याची मोहोर प्रसिद्ध आहेत.
  • शाहजहान आणि औरंगजेब: यांनीही उत्कृष्ट नाणी काढली, परंतु औरंगजेबाने कलमाचा अपमान होऊ नये म्हणून तो नाण्यांवरून काढून टाकला.
• दक्षिणेकडील साम्राज्ये:

  दिल्ली सल्तनत आणि मुघल साम्राज्याशी समकालीन दक्षिणेकडील राज्यांची स्वतःची नाणे पद्धत होती.

  • विजयनगर साम्राज्य (१३३६-१६४६): यांनी मुख्यतः सोन्याची 'पगोडा' (ज्याला 'हूण' किंवा 'वराह' असेही म्हणतात) आणि तांब्याची नाणी चलनात आणली. या नाण्यांवर हिंदू देवतांच्या (उदा. विष्णू, लक्ष्मी, गरुड) प्रतिमा किंवा पौराणिक प्राणी कोरलेले असत. कन्नड किंवा नागरी लिपीत लेख असत.
  • बहमनी सल्तनत: यांची नाणी दिल्ली सल्तनतच्या धर्तीवर इस्लामिक शैलीची होती, ज्यात अरबी लिपी आणि धार्मिक मजकूर असे.