इतिहास

भारत देशाच्या फाळणीनंतर पाकिस्तानला 55 कोटी रुपये देण्याचा निर्णय मुख्यत्वे महात्मा गांधी यांच्या आग्रहामुळे घेण्यात आला. भारतीय सरकारने सुरुवातीला हे पैसे रोखून ठेवले होते.

याचे कारण असे होते:

• फाळणी करार: 1947 मध्ये भारताची फाळणी होऊन पाकिस्तानची निर्मिती झाली, तेव्हा दोन्ही देशांमध्ये मालमत्ता आणि आर्थिक संसाधनांची वाटणी करण्याचा करार झाला होता. या करारानुसार, पाकिस्तानला 75 कोटी रुपये मिळणे अपेक्षित होते. त्यापैकी 20 कोटी रुपये फाळणीच्या वेळीच देण्यात आले होते.

• पैसे रोखण्याचे कारण: उरलेले 55 कोटी रुपये भारताने रोखून ठेवले होते. याचे मुख्य कारण म्हणजे, फाळणीनंतर लगेचच पाकिस्तानने जम्मू-काश्मीरमध्ये घुसखोरी करून सशस्त्र संघर्ष सुरू केला होता. पाकिस्तानची ही कृती पाहता, भारत सरकारने हे पैसे रोखणे योग्य मानले होते, कारण पाकिस्तान या पैशांचा उपयोग भारताच्या विरोधात शस्त्र खरेदीसाठी करेल अशी भीती होती.

• गांधीजींचा आग्रह: महात्मा गांधींना असे वाटत होते की, जरी पाकिस्तानने काश्मीरमध्ये आक्रमण केले असले तरी, भारताने फाळणी कराराचे पालन करावे. नैतिक आणि तत्त्वतः योग्य तेच करावे अशी त्यांची भूमिका होती. पाकिस्तानला दिलेले वचन पाळणे हे भारताच्या नीतिमत्तेसाठी आवश्यक आहे, असे त्यांना वाटत होते. त्यांनी भारतीय सरकारवर हे पैसे पाकिस्तानला देण्यासाठी दबाव आणला. यासाठी त्यांनी 13 जानेवारी 1948 रोजी उपोषण सुरू केले, ज्याला 'अहिंसक प्रतिकार' असेही म्हटले जाते. गांधीजींच्या उपोषणाच्या दबावामुळे, भारत सरकारने पाकिस्तानला 55 कोटी रुपये देण्याचा निर्णय घेतला.

गांधीजींना वाटत होते की, या पैशांमुळे पाकिस्तानला आर्थिक स्थैर्य मिळेल आणि यामुळे दोन्ही देशांमध्ये शांतता प्रस्थापित होण्यास मदत होईल, जरी प्रत्यक्षात तसे झाले नाही.

शून्याचा अविष्कार प्राचीन भारतात झाला असे मानले जाते. शून्य (0) ही संकल्पना आणि त्याचा संख्या म्हणून उपयोग भारतीय गणितज्ञांनी केला.

या अविष्काराचे श्रेय प्रामुख्याने खालील व्यक्ती आणि कालावधीला दिले जाते:

• ब्रह्मगुप्त (सातवे शतक): ब्रह्मगुप्ताने 'ब्रह्मस्फुटसिद्धांत' या ग्रंथात शून्यासाठी नियम आणि गणितातील त्याचे महत्त्व स्पष्ट केले. शून्याला एक स्वतंत्र संख्या म्हणून परिभाषित करणारा तो पहिला गणितज्ञ होता.
• आर्यभट (पाचवे शतक): आर्यभटाने त्याच्या संख्या प्रणालीमध्ये 'दशमान पद्धती' (place value system) वापरली, ज्यात शून्याच्या अस्तित्वाची आणि गरजेची अप्रत्यक्षपणे कल्पना होती, जरी त्याने शून्याला स्वतंत्र अंक म्हणून स्पष्टपणे दर्शवले नाही.
• बक्षाली हस्तलिखित: हे तिसरे किंवा चौथे शतक CE चे मानले जाते आणि त्यात शून्यासाठी एका टिंबाचा (dot) वापर केलेला आढळतो, जो जगातील शून्याच्या सर्वात जुन्या लिखित नोंदींपैकी एक आहे.

भारतीय गणितज्ञांनी शून्याचा उपयोग केवळ संख्या म्हणून नव्हे, तर स्थान मूल्य प्रणालीमध्ये (place value system) महत्त्वाचे स्थानधारक म्हणूनही केला. या अविष्कारामुळे गणितातील अनेक प्रगती झाली आणि आधुनिक गणिताचा पाया रचला गेला.

महर्षी धोंडो केशव कर्वे (आण्णासाहेब कर्वे) हे एक महान शिक्षणतज्ञ आणि समाजसुधारक होते, ज्यांनी आपले जीवन महिला शिक्षण, विधवा विवाह आणि समाज सुधारणेसाठी समर्पित केले. त्यांचे वेगळेपण खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येईल:

• महिला शिक्षणाचे आग्रही पुरस्कर्ते: महर्षी कर्वे हे महिला शिक्षणाचे कट्टर पुरस्कर्ते होते. ज्या काळात महिलांना शिक्षण देणे अनावश्यक मानले जात होते, त्या काळात त्यांनी महिलांसाठी शाळा आणि महाविद्यालये स्थापन केली. त्यांचे हे कार्य क्रांतिकारी होते.
• भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ: त्यांनी 1916 मध्ये SNDT महिला विद्यापीठाची स्थापना केली. हे भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ होते, ज्याने महिलांना उच्च शिक्षण मिळवण्याचा मार्ग खुला केला. या एका कृतीने त्यांचे नाव इतिहासात अजरामर झाले.
• विधवा विवाहाचे समर्थक आणि स्वतःचे उदाहरण: त्यांनी केवळ विधवा विवाहांना प्रोत्साहन दिले नाही, तर 1893 मध्ये स्वतः एका विधवेशी (गोदूबाई, ज्या नंतर आनंदीबाई कर्वे म्हणून ओळखल्या गेल्या) विवाह करून समाजात एक आदर्श घालून दिला. हे त्या काळातील रूढीवादी समाजासाठी अत्यंत धाडसाचे पाऊल होते.
• अनाथ बालिकाश्रम आणि विधवाश्रम: 1896 मध्ये त्यांनी 'विधवा विवाह उत्तेजन मंडळ' आणि 1899 मध्ये पुण्याजवळ हिंगणे येथे 'अनाथ बालिकाश्रम' (विधवा आश्रम) सुरू केले. या संस्थांनी अनेक निराधार महिलांना आश्रय आणि शिक्षण दिले.
• जातिभेद निर्मूलन आणि अस्पृश्यता निवारण: ते जातिभेद आणि अस्पृश्यता निर्मूलनाचेही समर्थक होते. त्यांनी आपल्या कृतीतून आणि विचारांतून समानतेचा पुरस्कार केला.
• कारवाईवर भर: ते केवळ विचारवंत नव्हते, तर कृतीशील समाजसुधारक होते. त्यांनी आपले विचार प्रत्यक्षात उतरवण्यासाठी अथक प्रयत्न केले आणि अनेक संस्थांची स्थापना केली.
• दीर्घायुष्य आणि कार्य: त्यांनी 104 वर्षांचे दीर्घायुष्य जगले आणि त्यातील मोठा काळ समाजकार्यात घालवला. त्यांचे कार्य त्यांच्या हयातीतच फळाला आले आणि त्यांनी स्वतः पाहिले. त्यांना 1958 मध्ये 'भारतरत्न' या सर्वोच्च पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

थोडक्यात, महर्षी कर्वे यांचे वेगळेपण हे त्यांच्या दूरदृष्टी, असामान्य धाडस, कृतीशीलता आणि महिलांच्या उन्नतीसाठी केलेल्या अविरत संघर्षात होते. त्यांनी भारतातील महिलांच्या सामाजिक आणि शैक्षणिक स्थितीत क्रांती घडवून आणली.

१७ जानेवारी हा दिवस प्रामुख्याने धर्मवीर छत्रपती संभाजी महाराज यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा केला जातो.

छत्रपती संभाजी महाराज यांचा जन्म १७ जानेवारी १६५७ रोजी पुरंदर किल्ल्यावर झाला होता. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पुत्र आणि मराठा साम्राज्याचे दुसरे छत्रपती होते.

त्यांच्या अतुलनीय पराक्रमामुळे, शौर्यामुळे आणि अनेक भाषांवर असलेल्या प्रभुत्वामुळे त्यांना 'धर्मवीर' आणि 'छत्रपती' ही बिरुदे मिळाली.

या दिवशी महाराष्ट्रात विविध ठिकाणी संभाजी महाराजांना अभिवादन करण्यासाठी आणि त्यांच्या कार्याचे स्मरण करण्यासाठी कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते.

प्राचीन भारतात ग्रामपंचायती (किंवा ग्राम सभा) या स्थानिक स्वशासनाच्या अत्यंत महत्त्वाच्या संस्था होत्या. त्या गावाच्या प्रशासनात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावत असत. त्यांची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• स्वयंशासन (Self-governance):

  प्राचीन ग्रामपंचायती बहुतांशी स्वायत्त होत्या. त्यांना गावाचे दैनंदिन व्यवहार आणि निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य होते. राजा किंवा केंद्रीय शासनाचा त्यांच्या कामकाजात फारसा हस्तक्षेप नसे.

• जनतेचा सहभाग (People's Participation):

  या ग्रामपंचायतींमध्ये गावातील अनुभवी, शहाणे आणि प्रतिष्ठित लोक सदस्य म्हणून निवडले जात असत. काही ठिकाणी 'ग्रामसभा' (ग्रामस्थांची सामान्य सभा) महत्त्वाची भूमिका बजावत असे, जिथे सर्व ग्रामस्थ एकत्र येऊन निर्णय घेत असत.

• न्यायिक कार्ये (Judicial Functions):

  गावातील लहानसहान वाद, भांडणे आणि गुन्हे सोडवण्याचे काम ग्रामपंचायती करत असत. त्या एका स्थानिक न्यायालयाप्रमाणे कार्य करत आणि न्यायनिवाडा करत. त्यांच्या निर्णयांना सर्व ग्रामस्थ मान देत असत.

• स्थानिक प्रशासन (Local Administration):

  ग्रामपंचायती गावातील सार्वजनिक सुविधांची व्यवस्था पाहत असत, जसे की रस्ते बांधणी, जलव्यवस्थापन (तलाव, विहिरी), स्वच्छता, मंदिरांची देखभाल आणि गावाच्या संरक्षणाची जबाबदारी.

• महसूल संकलन आणि व्यवस्थापन (Revenue Collection and Management):

  त्या गावातील जमिनीवरील कर किंवा इतर स्थानिक शुल्क गोळा करत असत आणि त्यातून गावाच्या विकासासाठी आवश्यक असलेल्या खर्चाची व्यवस्था करत असत. जमा झालेला महसूल गावाच्या कल्याणासाठी वापरला जाई.

• सामाजिक आणि सांस्कृतिक कार्ये (Social and Cultural Functions):

  गावातील सामाजिक एकोपा राखणे, सण-उत्सव आयोजित करणे, शिक्षण आणि धार्मिक कार्यांना प्रोत्साहन देणे ही देखील ग्रामपंचायतीची कामे होती.

• राज्याशी संबंध (Relationship with the State):

  ग्रामपंचायती स्वायत्त असल्या तरी, त्यांना राजाला निश्चित प्रमाणात कर द्यावा लागत असे. राजा मोठ्या गुन्हेगारी प्रकरणांमध्ये किंवा दोन गावांच्या वादात हस्तक्षेप करू शकत असे, परंतु दैनंदिन प्रशासनात सहसा नाही.

• पारदर्शकता आणि जबाबदारी (Transparency and Accountability):

  निर्णय सहसा सार्वजनिक ठिकाणी किंवा ग्रामसभेत घेतले जात असल्यामुळे, त्यात बरीच पारदर्शकता असे. पंचायतीचे सदस्य गावातील लोकांना जबाबदार असत.

• स्थिरता आणि सातत्य (Stability and Continuity):

  केंद्रस्थानी सत्ता बदलल्या तरीही, ग्रामपंचायतींचे कार्य सामान्यतः स्थिर आणि अव्याहतपणे चालू असे. त्यामुळे ग्रामीण जीवनात एक प्रकारची स्थिरता टिकून राहत असे.

थोडक्यात, प्राचीन भारतातील ग्रामपंचायती या ग्रामीण जीवनाचा कणा होत्या, ज्या गावांना स्वयंशासित, न्यायपूर्ण आणि स्वयंपूर्ण बनवत होत्या.

महात्मा गांधी वकील कधी झाले आणि भगतसिंग, सुखदेव, राजगुरू यांना फाशी कधी देण्यात आली याबद्दलची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

• महात्मा गांधी वकील कधी झाले:

महात्मा गांधी यांनी लंडनमध्ये कायद्याचे शिक्षण घेतले. त्यांना 10 जून 1891 रोजी इंग्लंडच्या 'इनर टेम्पल' (Inner Temple) मधून बॅरिस्टर म्हणून बोलावण्यात आले. भारतात परतल्यानंतर, त्यांनी 16 ऑगस्ट 1891 रोजी मुंबई उच्च न्यायालयात (Bombay High Court) वकील म्हणून नोंदणी केली.

• भगतसिंग, सुखदेव, राजगुरू यांना फाशी कधी देण्यात आली:

भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरू यांना 23 मार्च 1931 रोजी फाशी देण्यात आली.

भारत देशाला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यामध्ये कोणत्याही एका व्यक्तीचा किंवा गटाचा हात नव्हता, तर अनेक देशभक्तांचे, नेत्यांचे आणि सामान्य जनतेचे सामूहिक प्रयत्न आणि बलिदान होते. यामध्ये प्रमुख योगदान देणाऱ्यांमध्ये खालील व्यक्ती, संघटना आणि चळवळींचा समावेश आहे:

• महात्मा गांधी: त्यांचे अहिंसक असहकार आंदोलन, सविनय कायदेभंग आणि भारत छोडो आंदोलनासारख्या चळवळींमुळे स्वातंत्र्याच्या लढ्याला जनआंदोलनाचे स्वरूप प्राप्त झाले. ते स्वातंत्र्य संग्रामाचे सर्वोच्च नेते होते.
• पंडित जवाहरलाल नेहरू: गांधीजींच्या नेतृत्वाखालील प्रमुख नेते आणि भारताचे पहिले पंतप्रधान, ज्यांनी स्वातंत्र्याच्या लढ्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
• सरदार वल्लभभाई पटेल: गांधीजींचे विश्वासू सहकारी आणि स्वातंत्र्यानंतर संस्थानांचे एकत्रीकरण करणारे महत्त्वाचे नेते.
• सुभाषचंद्र बोस: 'आझाद हिंद सेने'ची स्थापना करून परदेशातून ब्रिटिश राजवटीला आव्हान देणारे क्रांतिकारी नेते.
• भगतसिंग, सुखदेव, राजगुरू: देशासाठी हसत हसत बलिदान देणारे क्रांतीकारक.
• बाळ गंगाधर टिळक, लाला लजपत राय, बिपिनचंद्र पाल (लाल-बाल-पाल): सुरुवातीच्या काळातील जहालवादी नेते, ज्यांनी 'स्वराज्य माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच' असा नारा देऊन जनतेत स्वातंत्र्याची चेतना जागृत केली.
• इतर अनेक क्रांतिकारक: मंगल पांडे, राणी लक्ष्मीबाई, चंद्रशेखर आझाद, खुदीराम बोस यांसारख्या अनेक ज्ञात-अज्ञात क्रांतिकारकांनी आपल्या प्राणांची आहुती दिली.
• भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस: या संघटनेने स्वातंत्र्याच्या लढ्याला एक व्यासपीठ दिले आणि वेगवेगळ्या टप्प्यांवर अनेक आंदोलने केली.
• सामान्य जनतेचा सहभाग: लाखो सामान्य लोकांनी आंदोलनांमध्ये भाग घेतला, तुरुंगवास भोगला आणि आपल्या परीने स्वातंत्र्याच्या लढ्यात योगदान दिले.

थोडक्यात, भारत हे स्वातंत्र्य केवळ एका व्यक्तीच्या किंवा गटाच्या प्रयत्नांमुळे नव्हे, तर कोट्यवधी भारतीयांच्या त्याग, शौर्य आणि एकजुटीमुळे प्राप्त झाले.