कल्याणीचे चालुक्य, ज्यांना पश्चिम चालुक्य असेही म्हणतात, हे दक्षिण भारतातील एक प्रमुख राजवंश होते ज्यांनी 10व्या ते 12व्या शतकापर्यंत राज्य केले. राष्ट्रकूट साम्राज्याच्या पतनानंतर ते सत्तेवर आले आणि त्यांची राजधानी कल्याणी (आजचे बसवकल्याण, कर्नाटक) येथे होती. त्यांनी जवळपास दोन शतके दख्खन प्रदेशावर आपले वर्चस्व राखले आणि कला, स्थापत्यशास्त्र आणि साहित्यात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

प्रमुख शासक आणि इतिहास:

• तैलप दुसरा (Tailapa II): हा कल्याणी चालुक्य वंशाचा संस्थापक मानला जातो. त्याने 973 मध्ये राष्ट्रकूट साम्राज्याचा अंत करून आपले राज्य स्थापित केले. त्याने चोल, परमार आणि इतर शेजारील राज्यांविरुद्ध अनेक लढाया जिंकल्या.
• सत्याश्रय (Satyashraya): तैलपाचा मुलगा, त्याने आपल्या वडिलांचे साम्राज्य टिकवून ठेवले आणि विस्तार केला.
• सोमेश्वर पहिला (Ahavamalla Someshvara I): हा एक पराक्रमी राजा होता ज्याने आपली राजधानी मन्याखेटा येथून कल्याणी येथे हलवली. त्याने चोल, कलचुरी आणि इतरांशी अनेक युद्धे केली.
• विक्रमादित्य सहावा (Vikramaditya VI - Tribhuvanamalla): हा कल्याणी चालुक्य वंशातील सर्वात महान आणि शक्तिशाली शासक मानला जातो. त्याचे राज्य 1076 ते 1126 पर्यंत होते. त्याने 'चालुक्य-विक्रम' नावाचा स्वतःचा नवीन कॅलेंडर युग सुरू केले. त्याच्या काळात कला आणि साहित्याला खूप प्रोत्साहन मिळाले. कवी बिल्हण आणि न्यायशास्त्रज्ञ विज्ञानेश्वर हे त्याच्या दरबारात होते.
• सोमेश्वर तिसरा (Someshvara III - Bhulokamalla): विक्रमादित्याचा मुलगा, तो एक विद्वान राजा होता आणि त्याने 'मानसल्लास' (अभिलाषितार्थ चिंतामणी) नावाचा संस्कृत विश्वकोशीय ग्रंथ लिहिला.

प्रशासन आणि समाज:

• त्यांचे प्रशासन सुव्यवस्थित होते, ज्यात राजा हा सर्वोच्च अधिकारी होता. राज्याचे प्रांत, विषय (जिल्हे) आणि ग्राम (गावे) मध्ये विभाजन केले होते.
• त्यांच्या समाजात वर्णव्यवस्था प्रचलित होती. शेती हा मुख्य व्यवसाय होता, पण व्यापार आणि उद्योगधंदेही भरभराटीला आले होते.
• धार्मिक सहिष्णुता होती; शैव, वैष्णव आणि जैन धर्म प्रचलित होते.

कला आणि स्थापत्यशास्त्र:

• कल्याणी चालुक्यांनी वेसर शैलीतील मंदिरांच्या बांधकामाला प्रोत्साहन दिले, जी उत्तर भारतीय (नागर) आणि दक्षिण भारतीय (द्रविड) शैलींचे मिश्रण होती.
• ऐहोळे, पट्टदकल, लक्कुंडी, इतगी, गदग आणि कोरवली येथील मंदिरे त्यांच्या स्थापत्यकलेची उत्कृष्ट उदाहरणे आहेत. गडग येथील सरस्वती मंदिर आणि लक्कुंडी येथील काशीविश्वेश्वर मंदिर विशेष उल्लेखनीय आहेत.
• या मंदिरांमध्ये कोरीव काम, बारीक नक्षीकाम आणि सुंदर शिल्पे पाहायला मिळतात.

साहित्य:

• कल्याणी चालुक्य राजांनी कन्नड आणि संस्कृत साहित्याला संरक्षण दिले.
• संस्कृत कवी बिल्हण याने विक्रमादित्य सहाव्याच्या जीवनावर आधारित 'विक्रमांकदेवचरित' हे महाकाव्य लिहिले.
• विज्ञानेश्वर, ज्याने याज्ञवल्क्य स्मृतीवर 'मिताक्षरा' ही टीका लिहिली, तो हिंदू कायद्यासाठी आजही एक महत्त्वाचा स्रोत मानला जातो.
• कन्नड साहित्यात अनेक कवी आणि लेखक होऊन गेले.

ऱ्हास:

विक्रमादित्य सहाव्यानंतर, साम्राज्याची शक्ती हळूहळू कमी होऊ लागली. यादव, होयसळ आणि काकतीय यांसारख्या त्यांच्या मांडलिक राजांना स्वातंत्र्य घोषित करण्याची संधी मिळाली. 12व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, कलचुरी आणि नंतर यादवांच्या वाढत्या प्रभावामुळे कल्याणी चालुक्य साम्राज्याचा अंत झाला.

कल्याणी चालुक्यांनी दख्खनच्या इतिहासात एक महत्त्वाचे स्थान निर्माण केले. त्यांच्या काळात कला, साहित्य आणि संस्कृतीचा विकास झाला, ज्याचा प्रभाव आजही त्यांच्या वास्तूंमध्ये आणि साहित्यात दिसतो.