मध्ययुगीन काळात (सुमारे आठव्या शतकापासून ते अठराव्या शतकापर्यंत) भारतीय उपखंडात अनेक साम्राज्ये आणि राज्यांनी राज्य केले. या काळातील राज्यकर्त्यांनी विनिमयासाठी विविध प्रकारची नाणी चलनात आणली, ज्यांनी तत्कालीन आर्थिक व्यवस्था, कला आणि संस्कृतीचे दर्शन घडवले.

नाण्यांची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि प्रकार:

• प्रारंभिक मध्ययुगीन काळ (आठवे ते बारावे शतक):

  या काळात उत्तर भारतात राजपूत राज्ये, तर दक्षिण भारतात चोळ, चालुक्य, राष्ट्रकूट यांसारख्या मोठ्या राजवंशांचे वर्चस्व होते. यांची नाणी स्थानिक परंपरा आणि धार्मिक चिन्हे दर्शवत होती.

  • सोने (गोल्ड): ‘दिनार’, ‘गद्यान’, ‘पगोडा’ (हूण) ही सोन्याची नाणी चलनात होती. यांवर देवी-देवतांच्या प्रतिमा, राजाचे नाव किंवा राजवंशाचे चिन्ह कोरलेले असे. उदा. गझनीच्या महमूदने काही नाण्यांवर संस्कृत लिपीत 'अव्यक्तमेकं' असे कोरले होते.
  • चांदी (सिल्व्हर): ‘द्रम्म’ किंवा ‘टका’ यांसारखी चांदीची नाणी वापरली जात होती.
  • तांबे (कॉपर): स्थानिक व्यापारासाठी तांब्याची लहान नाणी सामान्य होती.
• दिल्ली सल्तनत (तेरावे ते सोळावे शतक):

  इस्लामिक शासकांच्या आगमनानंतर नाण्यांमध्ये मोठे बदल झाले. त्यांनी इस्लामी तत्त्वांनुसार मानवी किंवा प्राणी प्रतिमा टाळल्या आणि त्याऐवजी सुलेखन (कॅलिग्राफी) व धार्मिक मजकूराला प्राधान्य दिले.

  • टक (टंका): चांदीचे हे प्रमुख नाणे इल्तुतमिशने (१२११-१२३६) सुरू केले आणि ते सल्तनत काळात महत्त्वाचे चलन बनले. यावर अरबी लिपीमध्ये कलमा (इस्लामिक धर्मश्रद्धा), राजाचे नाव, टकसाळीचे ठिकाण आणि हिजरी वर्षातील तारीख कोरलेली असे.
  • जितल: तांब्याचे हे नाणे 'टक' पेक्षा लहान मूल्याचे होते आणि दैनंदिन व्यवहारांसाठी वापरले जात असे.
  • अल्लाउद्दीन खिलजी आणि मुहम्मद बिन तुघलक यांसारख्या सुलतानांनीही विविध नाणी चलनात आणली. मुहम्मद बिन तुघलकने तर प्रायोगिक तत्त्वावर तांब्याची प्रतिकात्मक नाणी चलनात आणण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला होता.
• मुघल साम्राज्य (सोळावे ते अठरावे शतक):

  मुघलांनी नाणेनिर्मितीला एक नवीन उंची दिली. त्यांची नाणी उत्कृष्ट कलाकुसर, शुद्धता आणि मानकीकरण यासाठी ओळखली जातात.

  • शेरशाह सूरी (१५४०-१५४५): जरी तो मुघल नसला तरी, त्याने सुरू केलेले नाणे चलन पद्धत मुघलांनी स्वीकारली.
    • रुपया (चांदी): शेरशाहने १६० ग्रेन वजनाचे चांदीचे 'रुपया' नाणे सुरू केले, जे आजही भारतीय चलनाच्या नावाचा आधार आहे.
    • दाम (तांबे): तांब्याचे हे नाणे दैनंदिन व्यवहारांसाठी महत्त्वाचे होते.
    • मोहोर (सोने): सोन्याचे मोहोर हे सर्वात उच्च मूल्याचे नाणे होते.
  • अकबर (१५५६-१६०५): अकबराने शेरशाहची नाणे पद्धत स्वीकारली आणि त्यात सुधारणा केल्या. त्याने विविध आकारांची आणि वजनाची नाणी, तसेच काही नाण्यांवर 'इलाही' दिनदर्शिकेनुसार तारखा आणि काव्यात्मक मजकूर कोरला.
  • जहांगीर (१६०५-१६२७): जहांगीरच्या काळात नाण्यांवर कलात्मकता शिगेला पोहोचली. त्याने काही दुर्मिळ नाण्यांवर स्वतःची आणि त्याची पत्नी नूरजहाँची प्रतिमा कोरली. तसेच, राशीचक्राच्या चिन्हांसह सोन्याची मोहोर प्रसिद्ध आहेत.
  • शाहजहान आणि औरंगजेब: यांनीही उत्कृष्ट नाणी काढली, परंतु औरंगजेबाने कलमाचा अपमान होऊ नये म्हणून तो नाण्यांवरून काढून टाकला.
• दक्षिणेकडील साम्राज्ये:

  दिल्ली सल्तनत आणि मुघल साम्राज्याशी समकालीन दक्षिणेकडील राज्यांची स्वतःची नाणे पद्धत होती.

  • विजयनगर साम्राज्य (१३३६-१६४६): यांनी मुख्यतः सोन्याची 'पगोडा' (ज्याला 'हूण' किंवा 'वराह' असेही म्हणतात) आणि तांब्याची नाणी चलनात आणली. या नाण्यांवर हिंदू देवतांच्या (उदा. विष्णू, लक्ष्मी, गरुड) प्रतिमा किंवा पौराणिक प्राणी कोरलेले असत. कन्नड किंवा नागरी लिपीत लेख असत.
  • बहमनी सल्तनत: यांची नाणी दिल्ली सल्तनतच्या धर्तीवर इस्लामिक शैलीची होती, ज्यात अरबी लिपी आणि धार्मिक मजकूर असे.