दारूच्या बाटलीचे सील तोडल्यानंतर, ती किती दिवस चांगली राहते हे दारूच्या प्रकारावर अवलंबून असते. पाच दिवसांच्या कालावधीसाठी वेगवेगळ्या प्रकारच्या दारूंसाठी खालीलप्रमाणे माहिती आहे:
- उच्च अल्कोहोल असलेल्या स्पिरिट्स (उदा. व्हिस्की, व्होडका, रम, जिन):
या प्रकारच्या दारूमध्ये अल्कोहोलचे प्रमाण जास्त असल्यामुळे, एकदा उघडल्यानंतरही ती बऱ्याच काळासाठी चांगली राहते. बाटली घट्ट बंद करून थंड आणि अंधाऱ्या ठिकाणी ठेवल्यास पाच दिवसांपर्यंत किंवा त्याहून अधिक काळ ती चांगली राहते. फक्त तिच्या चवीमध्ये थोडा फरक जाणवू शकतो, पण ती पिण्यासाठी सुरक्षित राहते.
- वाईन (Wine):
वाईन ऑक्सिडाईज होते आणि तिची चव बदलते. एकदा उघडल्यानंतर वाईनला कॉर्क किंवा स्टॉपरने घट्ट बंद करून रेफ्रिजरेटरमध्ये ठेवावे. अशा प्रकारे ती साधारणपणे 3 ते 5 दिवस चांगली राहते. पाच दिवसांनंतर तिची चव बिघडण्याची शक्यता असते आणि ती चांगली लागत नाही.
- बीअर (Beer):
बीअर एकदा उघडल्यानंतर लवकरच फ्लॅट होते (कार्बन डायऑक्साइड निघून जातो) आणि तिची चव बिघडते. पाच दिवसांपर्यंत ती पिण्यायोग्य राहत नाही आणि तिचा वास व चव खूप खराब होते. शक्य असल्यास, उघडल्यानंतर लगेच प्यावी.
- क्रीम लिकर (Cream Liqueurs - उदा. बेलीज):
यात डेअरी उत्पादने असल्यामुळे ती लवकर खराब होऊ शकतात. उघडल्यानंतर ती रेफ्रिजरेटरमध्ये ठेवावी. बाटलीवर दिलेल्या सूचना तपासाव्यात. साधारण
तुम्ही "अप्पर आयडी" असे म्हणत असलेले, खरेतर "APAAR ID" आहे. APAAR म्हणजे "Automated Permanent Academic Account Registry". हा भारत सरकारच्या राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० (NEP 2020) अंतर्गत सुरू केलेला 'एक राष्ट्र, एक विद्यार्थी आयडी' (One Nation, One Student ID) उपक्रम आहे.
हा १२ अंकी युनिक आयडी विद्यार्थ्यांची शैक्षणिक प्रगती, यश आणि इतर नोंदी डिजिटल स्वरूपात सुरक्षित ठेवण्यासाठी तयार करण्यात आला आहे.
APAAR ID काढण्याची प्रक्रिया:
- पालकांची परवानगी: APAAR ID तयार करण्यासाठी पालकांची संमती आवश्यक आहे, विशेषतः अल्पवयीन विद्यार्थ्यांसाठी.
- डिजीलॉकर खाते: तुमच्याकडे डिजीलॉकरवर खाते असणे आवश्यक आहे. नसल्यास, डिजीलॉकर वेबसाइट किंवा ॲपवर साइन अप करा.
- मोबाइल नंबर आणि आधार माहिती: साइन अप करताना तुमचा मोबाइल नंबर आणि आधार कार्डची माहिती भरा.
- ई-केवायसी (e-KYC) प्रक्रिया: डिजीलॉकरमध्ये ई-केवायसी प्रक्रिया पूर्ण करा.
- रजिस्ट्रेशन: डिजीलॉकरमध्ये लॉग इन केल्यानंतर, 'अकॅडमी बँक ऑफ क्रेडिट्स' (Academic Bank of Credits - ABC) विभागात जा.
- विद्यार्थी पर्याय निवडा: 'माझं अकाउंट' (My Account) वर क्लिक करा आणि 'विद्यार्थी' (Student) पर्याय निवडा.
- माहिती भरा: तुमच्या शाळा/कॉलेजची माहिती आणि इतर आवश्यक तपशील भरा.
- कागदपत्रे अपलोड करा: आधार कार्ड, फोटो आणि निवास प्रमाणपत्र यांसारखी आवश्यक कागदपत्रे अपलोड करा.
- फॉर्म सबमिट करा: सर्व माहिती भरल्यानंतर फॉर्म सबमिट करा.
तुम्ही apaar.education.gov.in या अधिकृत वेबसाईटवरूनही APAAR ID बनवू शकता.
APAAR ID साठी पात्रता:
- विद्यार्थ्याचे वय किमान ५ वर्षे असावे लागते.
- विद्यार्थ्याने कोणत्याही मान्यताप्राप्त शाळा, कॉलेज किंवा विद्यापीठात प्रवेश घेतलेला असावा.
- अर्जदार भारतीय नागरिक असावा.
APAAR ID चे फायदे:
- हे १२ अंकी ओळखपत्र विद्यार्थ्यांसाठी डिजिटल ओळख निर्माण करते.
- विद्यार्थ्यांची गुणपत्रिका, पदवी, प्रमाणपत्रे आणि इतर शैक्षणिक व अतिरिक्त अभ्यासक्रमांशी संबंधित सर्व माहिती डिजिटल स्वरूपात सुरक्षित ठेवली जाते.
- हे डिजीलॉकर आणि अकॅडमी बँक ऑफ क्रेडिट्स (ABC) शी जोडले जाते, ज्यामुळे शैक्षणिक कागदपत्रे सहज उपलब्ध होतात.
- शैक्षणिक नोंदी अधिक अचूक आणि पारदर्शक राहतात, तसेच शैक्षणिक घोटाळे कमी होण्यास मदत होते.
- शाळा किंवा कॉलेज बदलताना शैक्षणिक संक्रमण सोपे होते.
- महाराष्ट्र राज्यातील काही प्रवेश परीक्षांसाठी (उदा. CET 2026) APAAR ID अनिवार्य करण्यात आले आहे.
मध्ययुगीन काळात (सुमारे आठव्या शतकापासून ते अठराव्या शतकापर्यंत) भारतीय उपखंडात अनेक साम्राज्ये आणि राज्यांनी राज्य केले. या काळातील राज्यकर्त्यांनी विनिमयासाठी विविध प्रकारची नाणी चलनात आणली, ज्यांनी तत्कालीन आर्थिक व्यवस्था, कला आणि संस्कृतीचे दर्शन घडवले.
नाण्यांची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि प्रकार:
- प्रारंभिक मध्ययुगीन काळ (आठवे ते बारावे शतक):
या काळात उत्तर भारतात राजपूत राज्ये, तर दक्षिण भारतात चोळ, चालुक्य, राष्ट्रकूट यांसारख्या मोठ्या राजवंशांचे वर्चस्व होते. यांची नाणी स्थानिक परंपरा आणि धार्मिक चिन्हे दर्शवत होती.
- सोने (गोल्ड): ‘दिनार’, ‘गद्यान’, ‘पगोडा’ (हूण) ही सोन्याची नाणी चलनात होती. यांवर देवी-देवतांच्या प्रतिमा, राजाचे नाव किंवा राजवंशाचे चिन्ह कोरलेले असे. उदा. गझनीच्या महमूदने काही नाण्यांवर संस्कृत लिपीत 'अव्यक्तमेकं' असे कोरले होते.
- चांदी (सिल्व्हर): ‘द्रम्म’ किंवा ‘टका’ यांसारखी चांदीची नाणी वापरली जात होती.
- तांबे (कॉपर): स्थानिक व्यापारासाठी तांब्याची लहान नाणी सामान्य होती.
- दिल्ली सल्तनत (तेरावे ते सोळावे शतक):
इस्लामिक शासकांच्या आगमनानंतर नाण्यांमध्ये मोठे बदल झाले. त्यांनी इस्लामी तत्त्वांनुसार मानवी किंवा प्राणी प्रतिमा टाळल्या आणि त्याऐवजी सुलेखन (कॅलिग्राफी) व धार्मिक मजकूराला प्राधान्य दिले.
- टक (टंका): चांदीचे हे प्रमुख नाणे इल्तुतमिशने (१२११-१२३६) सुरू केले आणि ते सल्तनत काळात महत्त्वाचे चलन बनले. यावर अरबी लिपीमध्ये कलमा (इस्लामिक धर्मश्रद्धा), राजाचे नाव, टकसाळीचे ठिकाण आणि हिजरी वर्षातील तारीख कोरलेली असे.
- जितल: तांब्याचे हे नाणे 'टक' पेक्षा लहान मूल्याचे होते आणि दैनंदिन व्यवहारांसाठी वापरले जात असे.
- अल्लाउद्दीन खिलजी आणि मुहम्मद बिन तुघलक यांसारख्या सुलतानांनीही विविध नाणी चलनात आणली. मुहम्मद बिन तुघलकने तर प्रायोगिक तत्त्वावर तांब्याची प्रतिकात्मक नाणी चलनात आणण्याचा अयशस्वी प्रयत्न केला होता.
- मुघल साम्राज्य (सोळावे ते अठरावे शतक):
मुघलांनी नाणेनिर्मितीला एक नवीन उंची दिली. त्यांची नाणी उत्कृष्ट कलाकुसर, शुद्धता आणि मानकीकरण यासाठी ओळखली जातात.
- शेरशाह सूरी (१५४०-१५४५): जरी तो मुघल नसला तरी, त्याने सुरू केलेले नाणे चलन पद्धत मुघलांनी स्वीकारली.
- रुपया (चांदी): शेरशाहने १६० ग्रेन वजनाचे चांदीचे 'रुपया' नाणे सुरू केले, जे आजही भारतीय चलनाच्या नावाचा आधार आहे.
- दाम (तांबे): तांब्याचे हे नाणे दैनंदिन व्यवहारांसाठी महत्त्वाचे होते.
- मोहोर (सोने): सोन्याचे मोहोर हे सर्वात उच्च मूल्याचे नाणे होते.
- अकबर (१५५६-१६०५): अकबराने शेरशाहची नाणे पद्धत स्वीकारली आणि त्यात सुधारणा केल्या. त्याने विविध आकारांची आणि वजनाची नाणी, तसेच काही नाण्यांवर 'इलाही' दिनदर्शिकेनुसार तारखा आणि काव्यात्मक मजकूर कोरला.
- जहांगीर (१६०५-१६२७): जहांगीरच्या काळात नाण्यांवर कलात्मकता शिगेला पोहोचली. त्याने काही दुर्मिळ नाण्यांवर स्वतःची आणि त्याची पत्नी नूरजहाँची प्रतिमा कोरली. तसेच, राशीचक्राच्या चिन्हांसह सोन्याची मोहोर प्रसिद्ध आहेत.
- शाहजहान आणि औरंगजेब: यांनीही उत्कृष्ट नाणी काढली, परंतु औरंगजेबाने कलमाचा अपमान होऊ नये म्हणून तो नाण्यांवरून काढून टाकला.
- शेरशाह सूरी (१५४०-१५४५): जरी तो मुघल नसला तरी, त्याने सुरू केलेले नाणे चलन पद्धत मुघलांनी स्वीकारली.
- दक्षिणेकडील साम्राज्ये:
दिल्ली सल्तनत आणि मुघल साम्राज्याशी समकालीन दक्षिणेकडील राज्यांची स्वतःची नाणे पद्धत होती.
- विजयनगर साम्राज्य (१३३६-१६४६): यांनी मुख्यतः सोन्याची 'पगोडा' (ज्याला 'हूण' किंवा 'वराह' असेही म्हणतात) आणि तांब्याची नाणी चलनात आणली. या नाण्यांवर हिंदू देवतांच्या (उदा. विष्णू, लक्ष्मी, गरुड) प्रतिमा किंवा पौराणिक प्राणी कोरलेले असत. कन्नड किंवा नागरी लिपीत लेख असत.
- बहमनी सल्तनत: यांची नाणी दिल्ली सल्तनतच्या धर्तीवर इस्लामिक शैलीची होती, ज्यात अरबी लिपी आणि धार्मिक मजकूर असे.
आधुनिक मराठी कवितेची वाटचाल ही विविध टप्पे, प्रवाह आणि कवींच्या योगदानाने समृद्ध झालेली आहे. पारंपरिक कवितांपासून फारकत घेत, आधुनिक कवितेने आशय, अभिव्यक्ती आणि शैलीत नवे आयाम निर्माण केले. खालील प्रमुख टप्प्यांमध्ये आपण या वाटचालीचा परामर्श घेऊ शकतो:
-
केशवसुत आणि आधुनिक कवितेचा पाया (१८८५-१९२०):
आधुनिक मराठी कवितेचे जनक म्हणून कवी केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले) यांना ओळखले जाते. त्यांनी पारंपरिक पंडिती कवितेला फाटा देत, स्वतःच्या भावना, सामाजिक विचार आणि निसर्गानुभव कवितेतून व्यक्त करण्यास सुरुवात केली. 'तुतारी', 'नवा शिपाई', 'एक कवी' यांसारख्या त्यांच्या कवितांनी समाजाला विचारप्रवृत्त केले. आत्मनिष्ठा, सामाजिक जाणीव, स्फुटता आणि नवविचार हे त्यांच्या कवितेचे महत्त्वाचे पैलू होते. बालकवी (त्र्यंबक बापूजी ठोमरे), गोविंदाग्रज (राम गणेश गडकरी) यांसारख्या कवींनीही याच काळात निसर्गप्रेम, गूढरम्यता आणि भावोत्कटता कवितेत आणली.
-
भावकविता आणि रोमँटिक युग (१९२०-१९४५):
केशवसुतांच्या विचारांना पुढे नेत, हा काळ भावकवितेचा सुवर्णकाळ ठरला. पाश्चात्त्य रोमँटिक कवितेचा प्रभाव यावर दिसून येतो. प्रेम, सौंदर्य, निसर्ग, वैयक्तिक भावना आणि आदर्शवाद हे या कवितेचे मुख्य विषय होते. माधव ज्युलियन (माधवराव पटवर्धन), यशवंत (यशवंत दिनकर पेंढरकर), गिरीश (शंकर केशव कानेटकर), ना. धों. महानोर (नंतरच्या काळात ग्रामीण भावकवी), आरती प्रभू (चिं. त्र्यं. खानोलकर) यांसारख्या कवींनी भावोत्कट आणि गेय कविता लिहिल्या. या काळात कवितेला विशिष्ट लय आणि नाद प्राप्त झाला.
-
स्वातंत्र्योत्तर काळातील 'नवी कविता' (१९४५-१९७०):
स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात समाज, राजकारण आणि जीवनशैलीत मोठे बदल झाले. या बदलांचे प्रतिबिंब कवितेत उमटले. बा. सी. मर्ढेकर यांना 'नव्या कवितेचे जनक' मानले जाते. त्यांनी कवितेला शहरी जीवनातील विसंगती, आधुनिक जीवनातील गुंतागुंत, वैफल्य आणि औदासिन्य यांसारख्या विषयांकडे वळवले. त्यांची कविता प्रतीकात्मक, गूढ आणि कधीकधी क्लिष्ट असली तरी, तिने मराठी कवितेला एक नवी दिशा दिली. पु. शि. रेगे, इंदिरा संत (स्त्रीभाव), विंदा करंदीकर (प्रयोगशील), मंगेश पाडगावकर (उत्फुल्लता), वसंत बापट (सामाजिक जाणीव) आणि नारायण सुर्वे (कष्टकऱ्यांचे जीवन) यांसारख्या कवींनी आपापल्या शैलीत कवितेला समृद्ध केले. सुरेश भट यांनी मराठी गझलेचे दालन उघडले.
-
दलित साहित्य आणि सामाजिक जाणीव (१९७० नंतर):
साठोत्तरी काळात दलित साहित्याचा उदय हा मराठी कवितेतील एक महत्त्वाचा टप्पा होता. दलित कवींनी शतकानुशतके सोसलेल्या वेदना, अन्याय आणि विषमतेचा आवाज कवितेतून बुलंद केला. त्यांची कविता व्यवस्थेविरुद्ध बंडखोरी करणारी, तीव्र संताप व्यक्त करणारी आणि आत्मसन्मानाची मागणी करणारी होती. नामदेव ढसाळ, राजा ढाले, दया पवार, लक्ष्मण माने, लक्ष्मण गायकवाड यांसारख्या कवींनी आपल्या कवितेतून दलित समाजाच्या व्यथा मांडल्या आणि समाजाला विचार करायला लावले.
-
समकालीन कविता आणि वैविध्य (१९८० नंतर):
ऐंशीच्या दशकानंतर मराठी कवितेत अधिक वैविध्य आले. जागतिकीकरण, तंत्रज्ञान, शहरीकरण आणि सामाजिक बदलांचा प्रभाव कवितेवर दिसू लागला. ग्रामीण कविता (ना. धों. महानोर, आनंद यादव), स्त्रीवादी कविता (हिरा बनसोडे, प्रभा गणोरकर), महानगरीय जीवनाचे चित्रण, वैयक्तिक अनुभव, जागतिक समस्या आणि पर्यावरणासारख्या विषयांना कवितेत स्थान मिळाले. नव्या पिढीचे कवी पारंपरिक आणि आधुनिक शैली
अभिप्रेरणेचे सिद्धांत (Theories of Motivation)
अभिप्रेरणा (Motivation) म्हणजे व्यक्तीला विशिष्ट उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी किंवा विशिष्ट प्रकारे वागण्यासाठी प्रोत्साहित करणारी अंतर्गत शक्ती होय. कर्मचाऱ्यांना कामासाठी प्रवृत्त करणे किंवा त्यांना कामात टिकवून ठेवणे हे कोणत्याही संस्थेसाठी महत्त्वाचे असते. अभिप्रेरणेच्या अभ्यासासाठी अनेक सिद्धांत मांडले गेले आहेत. त्यापैकी काही प्रमुख सिद्धांत खालीलप्रमाणे आहेत:
-
१. मॅस्लोचा गरजांचा श्रेणीक्रम सिद्धांत (Maslow's Hierarchy of Needs Theory):
अब्राहम मॅस्लो यांनी हा सिद्धांत १९४३ मध्ये मांडला. या सिद्धांतानुसार, मानवी गरजा पाच स्तरांमध्ये विभागलेल्या आहेत आणि त्या श्रेणीक्रमाने पूर्ण होतात. खालच्या स्तरावरील गरजा पूर्ण झाल्याशिवाय व्यक्ती वरच्या स्तरावरील गरजांकडे वळत नाही.
- शारीरिक गरजा (Physiological Needs): अन्न, पाणी, निवारा, झोप यांसारख्या मूलभूत गरजा.
- सुरक्षिततेच्या गरजा (Safety Needs): शारीरिक सुरक्षितता, आर्थिक सुरक्षितता, नोकरीची सुरक्षितता.
- सामाजिक गरजा (Social Needs): प्रेम, आपुलकी, स्वीकार, मित्र आणि नातेसंबंध.
- सन्मानाची गरज (Esteem Needs): आत्म-सन्मान, ओळख, यश, इतरांकडून आदर.
- आत्म-प्रत्यक्षिकरणाची गरज (Self-Actualization Needs): स्वतःची क्षमता पूर्णपणे विकसित करणे, स्वतःच्या स्वप्नांना सत्यात उतरवणे.
-
२. हर्जबर्गचा द्वि-घटक सिद्धांत (Herzberg's Two-Factor Theory):
फ्रेडरिक हर्जबर्ग यांनी १९५० च्या दशकात हा सिद्धांत मांडला. या सिद्धांतानुसार, कामाच्या ठिकाणी दोन प्रकारचे घटक असतात जे कर्मचाऱ्यांच्या समाधानावर आणि असमाधानावर परिणाम करतात:
- प्रेरक घटक (Motivators/Satisfiers): हे घटक कर्मचाऱ्यांमध्ये समाधान निर्माण करतात आणि त्यांना काम करण्यासाठी प्रोत्साहित करतात. उदा. कामातील यश, ओळख, जबाबदारी, प्रगती, कामाचे स्वरूप.
- आरोग्यकारक घटक (Hygiene Factors/Dissatisfiers): हे घटक समाधानाऐवजी असमाधान दूर करतात. ते अनुपस्थित असल्यास असमाधान निर्माण होते, परंतु ते उपस्थित असल्यास समाधान निर्माण करत नाहीत, केवळ असमाधान टाळतात. उदा. पगार, कामाची परिस्थिती, कंपनीचे धोरण, पर्यवेक्षण, आंतर-वैयक्तिक संबंध.
-
३. मॅकग्रेगरचा X आणि Y सिद्धांत (McGregor's Theory X and Theory Y):
डग्लस मॅकग्रेगर यांनी कर्मचाऱ्यांच्या कामाप्रती असलेल्या दृष्टिकोनावर आधारित दोन भिन्न सिद्धांत मांडले:
- सिद्धांत X (Theory X): या सिद्धांतानुसार, कर्मचाऱ्यांना कामाचा कंटाळा येतो, ते जबाबदारी टाळतात, त्यांना मार्गदर्शन करावे लागते आणि त्यांना केवळ पैशांसाठी काम करायचे असते. अशा कर्मचाऱ्यांना कठोरपणे हाताळावे लागते.
- सिद्धांत Y (Theory Y): या सिद्धांतानुसार, कर्मचाऱ्यांना काम स्वाभाविकपणे आवडते, ते जबाबदारी स्वीकारण्यास तयार असतात, ते स्वतःला प्रेरित करू शकतात आणि ते सर्जनशील असतात. अशा कर्मचाऱ्यांना स्वातंत्र्य आणि जबाबदारी दिल्यास ते चांगले काम करतात.
-
४. प्रतिक्षा सिद्धांत (Expectancy Theory - Vroom's Expectancy Theory):
व्हिक्टर व्रूम यांनी हा सिद्धांत मांडला. या सिद्धांतानुसार, एखादी व्यक्ती विशिष्ट कृती करण्यासाठी तेव्हाच प्रवृत्त होते, जेव्हा तिला असे वाटते की:
- प्रयत्न केल्यास कामगिरी चांगली होईल (Expectancy).
- चांगल्या कामगिरीमुळे बक्षीस मिळेल (Instrumentality).
- मिळणारे बक्षीस तिच्यासाठी महत्त्वाचे आहे (Valence).
या तिन्ही घटकांचा गुणाकार करून अभिप्रेरणेची पातळी निश्चित केली जाते.
-
५. ध्येय-निर्धारण सिद्धांत (Goal-Setting Theory):
एडविन लॉक यांनी हा सिद्धांत मांडला. या सिद्धांतानुसार, कर्मचाऱ्यांसाठी स्पष्ट आणि आव्हानात्मक ध्येये निश्चित केल्यास त्यांची अभिप्रेरणा वाढते. स्पष्ट, मोजता येणारी, साध्य करता येणारी, संबंधित आणि वेळेवर आधारित (SMART) ध्येये कर्मचाऱ्यांना उत्कृष्ट कामगिरी करण्यास प्रवृत्त करतात.
हे सिद्धांत व्यवस्थापकांना कर्मचाऱ्यांच्या गरजा, अपेक्षा आणि कामाप्रतीचा दृष्टिकोन समजून घेण्यास मदत करतात, ज्यामुळे ते कर्मचाऱ्यांची अभिप्रेरणा वाढवण्यासाठी योग्य धोरणे आणि कार्यक्रम तयार करू शकतात.
अभिप्रेरणेचे सिद्धांत (Theories of Motivation) हे मानसशास्त्र आणि व्यवस्थापनातील असे विचार आहेत जे व्यक्तींना विशिष्ट प्रकारे कार्य करण्यास किंवा वागण्यास काय प्रवृत्त करते हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात. हे सिद्धांत कर्मचाऱ्यांची कामगिरी, समाधान आणि कार्यक्षमतेवर परिणाम करणाऱ्या घटकांना स्पष्ट करतात. काही महत्त्वाचे सिद्धांत खालीलप्रमाणे आहेत:
१. मास्लोची गरजांची उतरंड (Maslow's Hierarchy of Needs)
अब्राहम मास्लो यांनी हा सिद्धांत १९४३ मध्ये मांडला. यानुसार मानवी गरजा एका उतरंडीमध्ये (पिरॅमिड) मांडलेल्या असतात आणि खालच्या स्तरावरील गरजा पूर्ण झाल्यावर व्यक्ती वरच्या स्तरावरील गरजा पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करते.
- शारीरिक गरजा (Physiological Needs): अन्न, पाणी, निवारा, झोप यांसारख्या मूलभूत गरजा.
- सुरक्षिततेच्या गरजा (Safety Needs): शारीरिक आणि आर्थिक सुरक्षितता, स्थैर्य, धोक्यापासून संरक्षण.
- सामाजिक गरजा (Social Needs): प्रेम, आपुलकी, मैत्री, नातेसंबंध आणि स्वीकारले जाण्याची भावना.
- सन्मानाची गरज (Esteem Needs): आत्म-सन्मान, यश, ओळख, इतरांकडून मिळणारा आदर.
- आत्म-साक्षात्काराची गरज (Self-Actualization Needs): स्वतःच्या पूर्ण क्षमतेची जाणीव करून घेणे आणि स्वतःच्या उद्दिष्टांची पूर्तता करणे.
या सिद्धांतानुसार, खालच्या गरजा पूर्ण झाल्याशिवाय व्यक्तीला वरच्या गरजा पूर्ण करण्याची प्रेरणा मिळत नाही.
२. हर्जबर्गचा द्विघटक सिद्धांत (Herzberg's Two-Factor Theory)
फ्रेडरिक हर्जबर्ग यांनी हा सिद्धांत मांडला. यानुसार, कामाच्या ठिकाणी कर्मचाऱ्यांना प्रेरित करणारे आणि असमाधानी करणारे घटक वेगवेगळे असतात.
- स्वच्छता घटक / आरोग्य घटक (Hygiene Factors): हे घटक कर्मचाऱ्यांमध्ये असंतोष टाळतात, पण ते प्रेरणा देत नाहीत. यात वेतन, कामाची सुरक्षितता, कंपनी धोरणे, कामाची परिस्थिती, पर्यवेक्षण आणि आंतरवैयक्तिक संबंध यांचा समावेश होतो. हे घटक नसतील तर असंतोष निर्माण होतो, पण ते असले तरी लगेच प्रेरणा मिळत नाही.
- प्रेरणा घटक (Motivators): हे घटक कर्मचाऱ्यांना काम करण्यासाठी आणि अधिक चांगल्या कामगिरीसाठी प्रेरित करतात. यात यश, ओळख, कामाचे स्वरूप, जबाबदारी आणि प्रगतीची संधी यांचा समावेश होतो.
३. मॅकग्रेगरचा X आणि Y सिद्धांत (McGregor's Theory X and Theory Y)
डग्लस मॅकग्रेगर यांनी कर्मचाऱ्यांच्या स्वभावाबद्दल व्यवस्थापकांच्या दोन भिन्न दृष्टीकोनांवर आधारित हे सिद्धांत मांडले.
- सिद्धांत X (Theory X): यानुसार व्यवस्थापक असे गृहीत धरतात की कर्मचारी कामात आळशी असतात, जबाबदारी घेणे टाळतात, कामाची आवड नसते आणि त्यांना सतत देखरेखीची आणि सक्तीची गरज असते.
- सिद्धांत Y (Theory Y): यानुसार व्यवस्थापक असे गृहीत धरतात की कर्मचारी स्वाभाविकपणे काम करण्यास इच्छुक असतात, जबाबदारी स्वीकारतात, सर्जनशील असतात आणि त्यांना योग्य संधी मिळाल्यास ते स्वतःच प्रेरित होतात.
४. व्हूमचा अपेक्षा सिद्धांत (Vroom's Expectancy Theory)
व्हिक्टर व्हूम यांनी मांडलेल्या या सिद्धांतानुसार, व्यक्तीची प्रेरणा तिच्या तीन घटकांवर अवलंबून असते:
- अपेक्षा (Expectancy): प्रयत्न केल्यास चांगली कामगिरी होईल अशी व्यक्तीची धारणा. (प्रयत्न → कामगिरी)
- साधनता (Instrumentality): चांगली कामगिरी केल्यास इच्छित बक्षीस मिळेल अशी धारणा. (कामगिरी → बक्षीस)
- मूल्य (Valence): मिळणाऱ्या बक्षिसाचे व्यक्तीसाठी किती महत्त्व आहे.
या तिन्ही घटकांचा गुणाकार करून प्रेरणा निश्चित होते: प्रेरणा = अपेक्षा × साधनता × मूल्य. जर यापैकी कोणताही घटक शून्य असेल, तर प्रेरणाही शून्य होते.
५. ॲडम्सचा समता सिद्धांत (Adam's Equity Theory)
जॉन स्टॅसी ॲडम्स यांनी हा सिद्धांत मांडला. यानुसार, व्यक्ती कामाच्या ठिकाणी मिळणाऱ्या प्रतिफळाची तुलना इतरांना मिळणाऱ्या प्रतिफळाशी करते. जर तिला असे वाटले की तिच्या प्रयत्नांच्या तुलनेत तिला कमी किंवा जास्त प्रतिफळ मिळत आहे, तर तिला असंतोष किंवा असंतुलन वाटते.
- जर 'माझे इनपुट/आउटपुट' = 'इतरांचे इनपुट/आउटपुट' असेल तर 'समता' (Equity).
- जर 'माझे इनपुट/आउटपुट' < 'इतरांचे इनपुट/आउटपुट' असेल तर 'नकारात्मक असमता' (Negative Inequity), ज्यामुळे व्यक्ती असंतुष्ट होते.
- जर 'माझे इनपुट/आउटपुट' > 'इतरांचे इनपुट/आउटपुट' असेल तर 'सकारात्मक असमता' (Positive Inequity), ज्यामुळे व्यक्तीला अपराधी वाटू शकते.
व्यक्ती समता प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करते, मग ते इनपुट बदलून असो (उदा. कमी प्रयत्न करणे) किंवा आउटपुट बदलून असो (उदा. जास्त मागणी करणे).
६. स्किनरचा प्रबलन सिद्धांत (Skinner'
दुपारी 2 वाजल्यापासून संध्याकाळी 6.35 वाजेपर्यंत मिनिट काटा तास काट्याला 5 वेळा ओलांडेल.
हे कसे ते पाहूया:
- एका 12 तासांच्या कालावधीत मिनिट काटा तास काट्याला 11 वेळा ओलांडतो (एकमेकांवर येतो).
- दुपारी 2 वाजता, मिनिट काटा आणि तास काटा एकमेकांवर नसतात.
- 2:00 PM ते 6:35 PM या वेळेत येणारे ओव्हरलॅपचे क्षण खालीलप्रमाणे आहेत:
- सुमारे 2 वाजून 11 मिनिटांनी (2:10:54 PM)
- सुमारे 3 वाजून 16 मिनिटांनी (3:16:21 PM)
- सुमारे 4 वाजून 22 मिनिटांनी (4:21:49 PM)
- सुमारे 5 वाजून 27 मिनिटांनी (5:27:16 PM)
- सुमारे 6 वाजून 33 मिनिटांनी (6:32:43 PM)
- यापुढील ओव्हरलॅप सुमारे 7 वाजून 38 मिनिटांनी होईल, जो दिलेल्या वेळेच्या (6:35 PM) बाहेर आहे.
म्हणून, या कालावधीत मिनिट काटा तास काट्याला 5 वेळा ओलांडेल.