वेरुळ (एलोरा) येथील लेणी समूह हा महाराष्ट्रातील छत्रपती संभाजीनगर (पूर्वीचे औरंगाबाद) जिल्ह्यात स्थित एक जागतिक वारसा स्थळ आहे. या लेण्यांमध्ये बौद्ध, हिंदू आणि जैन धर्माच्या लेण्यांचा समावेश आहे. एकूण ३४ लेण्यांपैकी, गुंफा क्रमांक १३ ते २९ पर्यंतच्या १७ लेण्या हिंदू धर्माशी संबंधित आहेत. या लेण्या आठव्या ते दहाव्या शतकादरम्यान राष्ट्रकूट राजवंशाच्या काळात कोरल्या गेल्या होत्या.

या ब्राह्मणी (हिंदू) लेण्यांमधील काही प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि महत्त्वाच्या लेण्या खालीलप्रमाणे आहेत:

• गुंफा क्र. १६ - कैलास मंदिर:
  • हे वेरुळ लेण्यांमधील सर्वात भव्य आणि प्रसिद्ध मंदिर आहे. हे एक अखंड खडक कोरून बनवलेले जगातील सर्वात मोठे स्थापत्य आहे. हे मंदिर वरून खाली कोरले गेले आहे, जे तत्कालीन कलाकारांच्या अद्भुत कौशल्याचे प्रतीक आहे.
  • या मंदिराची रचना दक्षिण भारतीय द्रविड शैलीत आहे. यात नंदी मंडप, गर्भगृह, मंडप आणि अनेक लहान देवळे आहेत.
  • मंदिराच्या भिंतींवर हिंदू देवतांच्या, विशेषतः भगवान शिवासंबंधित, अनेक सुंदर शिल्पे कोरलेली आहेत. यामध्ये रावण कैलास पर्वत उचलत असतानाचे प्रसिद्ध शिल्प, शिव-पार्वती विवाह, नटराज शिवाचे नृत्य, दशमहाविद्या आणि इतर पौराणिक कथांचे चित्रण आढळते.
  • या मंदिराला भगवान शंकराचे निवासस्थान असलेल्या कैलास पर्वताची प्रतिकृती मानले जाते.
• गुंफा क्र. १४ - रावण की खाई:
  • ही लेणी तिच्या भव्य आणि कलात्मक शिल्पांसाठी ओळखली जाते. यामध्ये देवी-देवतांची, विशेषतः सप्तमातृका (सात माता), महिषासुरमर्दिनी, आणि गजलक्ष्मी यांची सुंदर शिल्पे आहेत.
  • लेणीच्या प्रवेशद्वाराजवळच द्वारपालांची शिल्पे आहेत, जी त्या काळातील शिल्पकलेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहेत.
• गुंफा क्र. १५ - दशावतार मंदिर:
  • ही लेणी दुमजली आहे आणि भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांचे चित्रण करते, त्यामुळे तिला 'दशावतार' असे नाव मिळाले आहे.
  • येथे भगवान शिवाचे नटराज आणि अंधकासुरवध यांसारखे भव्य शिल्पपटही आहेत, जे शैव आणि वैष्णव पंथांच्या एकत्रीकरणाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
• गुंफा क्र. २१ - रामेश्वर लेणी:
  • ही एक महत्त्वपूर्ण शैव लेणी आहे. इथे गंगा आणि यमुना नद्यांचे मानवी रूप असलेले सुंदर शिल्प आहेत, जे भारतीय शिल्पकलेतील एक उत्कृष्ट नमुना मानले जातात.
  • शिवा-पार्वती विवाह आणि सप्तमातृका यांचे चित्रण देखील येथे आढळते.
• गुंफा क्र. २९ - धुमार लेणी (सीता की न्हाणी):
  • ही लेणी एलिफंटा लेण्यांच्या धर्तीवर कोरलेली आहे आणि तिचा आराखडा क्रॉस (अधिक) आकाराचा आहे.
  • येथे भगवान शंकराची आणि पार्वतीची भव्य शिल्पे आहेत, जी त्यांच्या विविध मुद्रा आणि कथांचे प्रदर्शन करतात.

या हिंदू लेण्यांमध्ये भगवान शिव, विष्णू आणि विविध देवींची अनेक रूपे कोरलेली आहेत. रामायण, महाभारत आणि इतर पुराणांतील कथांचे चित्रणही येथे मोठ्या प्रमाणावर आढळते. या लेण्या केवळ धार्मिक स्थानेच नाहीत, तर त्या तत्कालीन कला, स्थापत्यशास्त्र आणि अभियांत्रिकी कौशल्याची अद्भुत उदाहरणे आहेत. एकाच खडकातून इतक्या विस्तृत आणि कलात्मक रचना कोरण्याचे कौशल्य आजही जगभरातील लोकांना थक्क करते.

संदर्भ:

UNESCO World Heritage Centre - Ellora Caves

Maharashtra Tourism - Ellora Caves