आझाद हिंद सेना (Indian National Army - INA) ही दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान भारतीय स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी स्थापन केलेली एक सशस्त्र सेना होती.

• स्थापना आणि नेतृत्व:
  • आझाद हिंद सेनेची मूळ कल्पना जपानमधील भारतीय क्रांतिकारक

    रास बिहारी बोस

    यांनी मांडली. त्यांनी मलेशियन मोहिमेत जपानने पकडलेल्या भारतीय सैनिकांना एकत्र करून ही सेना स्थापन केली.
  • १९४३ मध्ये,

    नेताजी सुभाषचंद्र बोस

    यांनी जर्मनीतून आग्नेय आशियात (सिंगापूरला) आगमन केले आणि त्यांनी या सेनेचे नेतृत्व स्वीकारले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली या सेनेला नवीन बळ मिळाले.
• उद्दिष्ट:
  • भारताला ब्रिटिश राजवटीतून मुक्त करणे हे आझाद हिंद सेनेचे प्रमुख उद्दिष्ट होते. 'जय हिंद' हे त्यांचे घोषवाक्य होते.
  • सुभाषचंद्र बोस यांनी 'दिल्ली चलो' आणि 'तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हें आजादी दूंगा' (तुम्ही मला रक्त द्या, मी तुम्हाला स्वातंत्र्य देईन) अशी प्रेरणादायी घोषणा दिली होती.
• कार्यपद्धती आणि भूमिका:
  • आझाद हिंद सेनेने जपानी साम्राज्याच्या मदतीने ब्रिटिश भारतावर हल्ला करण्याची योजना आखली होती.
  • या सेनेने ब्रह्मदेश (म्यानमार) आणि ईशान्य भारताच्या काही भागांमध्ये (उदा. इंफाळ आणि कोहिमा) ब्रिटिशांविरुद्ध लढा दिला. मात्र, जपानचा पराभव आणि नैसर्गिक आपत्तींमुळे त्यांना अपेक्षित यश मिळाले नाही.
• महत्व:
  • जरी आझाद हिंद सेनेला भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यात थेट यश आले नसले, तरी त्यांनी भारतीय सैन्यामध्ये आणि जनतेमध्ये ब्रिटिशांविरुद्ध देशभक्तीची आणि संघर्षाची भावना जागृत केली.
  • दुसऱ्या महायुद्धानंतर आझाद हिंद सेनेच्या सैनिकांवर चाललेल्या खटल्यांनी (लाल किल्ल्यावरील खटले) भारतामध्ये मोठे जनआंदोलन निर्माण केले आणि ब्रिटिशांना भारत सोडून जाण्याचा विचार करण्यास भाग पाडले.
  • या सेनेमध्ये महिलांचाही मोठा सहभाग होता, ज्यात ‘राणी लक्ष्मीबाई रेजिमेंट’ ही एक महत्त्वाची महिला तुकडी होती.

आझाद हिंद सेना ही भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील एक महत्त्वपूर्ण आणि प्रेरणादायी अध्याय आहे, ज्याने भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी सशस्त्र संघर्षाचे एक मजबूत उदाहरण प्रस्तुत केले.