1 उत्तर
1
answers
सन 1858 च्या कायद्याचे महत्त्व स्पष्ट करा?
0
Answer link
सन 1858 च्या कायद्याला 'भारत सरकार कायदा 1858' (Government of India Act 1858) असेही म्हणतात. 1857 च्या उठावानंतर ब्रिटिश संसदेने हा कायदा संमत केला. या कायद्याचे महत्त्व खालीलप्रमाणे स्पष्ट केले जाते:
- ईस्ट इंडिया कंपनीच्या राजवटीचा अंत: 1857 च्या उठावामुळे (पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध) ईस्ट इंडिया कंपनीच्या प्रशासकीय कार्यक्षमतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले. या कायद्याने कंपनीची सत्ता संपुष्टात आणली आणि भारताचा कारभार थेट ब्रिटिश साम्राज्ञीच्या (Crown) हाती गेला.
- ब्रिटिश राजवटीची थेट स्थापना: भारतावर ब्रिटिश सरकारचे प्रत्यक्ष नियंत्रण प्रस्थापित झाले. याला 'ब्रिटिश राज' (British Raj) असे संबोधले जाते, जे 1947 पर्यंत अस्तित्वात होते.
- भारत मंत्रिपदाची (Secretary of State for India) निर्मिती: ब्रिटिश मंत्रिमंडळात 'भारत मंत्री' (Secretary of State for India) नावाचे एक नवीन पद निर्माण करण्यात आले. हा मंत्री ब्रिटिश संसदेला भारताच्या कारभाराबद्दल जबाबदार असे. त्याला मदत करण्यासाठी 15 सदस्यीय 'इंडिया कौन्सिल' (India Council) ची स्थापना करण्यात आली.
- गव्हर्नर जनरलचे 'व्हाईसरॉय' मध्ये रूपांतर: ईस्ट इंडिया कंपनीचा गव्हर्नर जनरल आता ब्रिटिश साम्राज्ञीचा प्रतिनिधी म्हणून 'व्हाईसरॉय' (Viceroy) म्हणून ओळखला जाऊ लागला. लॉर्ड कॅनिंग हे पहिले व्हाईसरॉय बनले. त्यामुळे भारताचा प्रशासकीय प्रमुख थेट ब्रिटिश राणीचा प्रतिनिधी बनला.
- प्रशासकीय सुधारणा आणि केंद्रीकरण: या कायद्याने प्रशासनामध्ये अधिक केंद्रीकरण केले आणि ब्रिटिश सरकारचे भारतावरील नियंत्रण मजबूत केले.
- सामाजिक आणि धार्मिक हस्तक्षेपाचा त्याग: 1857 च्या उठावाचे एक प्रमुख कारण धार्मिक आणि सामाजिक बाबींमध्ये ब्रिटिश हस्तक्षेप हे मानले जात होते. त्यामुळे या कायद्याद्वारे ब्रिटिश सरकारने भारतीयांच्या सामाजिक आणि धार्मिक चालीरीतींमध्ये हस्तक्षेप न करण्याचे आश्वासन दिले.
- भारतीय संस्थानांच्या संदर्भात धोरण बदल: या कायद्याने भारतीय संस्थानांना ब्रिटिश साम्राज्यात सामील न करण्याचे आश्वासन दिले. तसेच, भारतीय राजे आणि सरदारांच्या हक्कांचा आदर करण्याची घोषणा केली. यामुळे संस्थानांनी ब्रिटिश राजवटीशी निष्ठा राखली.
थोडक्यात, या कायद्याने भारताच्या प्रशासनात एक मोठा बदल घडवून आणला आणि ईस्ट इंडिया कंपनीच्या व्यापारी राजवटीची जागा ब्रिटिश संसदेच्या थेट सार्वभौम राजवटीने घेतली. यामुळे भारताच्या इतिहासात एक नवीन पर्व सुरू झाले.