भारतीय इतिहास
तुर्की आक्रमणाच्या वेळी, भारताची राजकीय आणि सामाजिक परिस्थिती अनेक बाबतीत विखंडित आणि आव्हानात्मक होती, ज्यामुळे त्यांना बाहेरील आक्रमकांचा सामना करणे कठीण झाले.
राजकीय परिस्थिती:
- राजकीय विखंडन: तुर्की आक्रमणाच्या काळात (मुख्यतः 11व्या शतकापासून), भारत अनेक लहान-मोठ्या राज्यांमध्ये विभागलेला होता. उत्तर भारतात राजपूत राज्ये (जसे की दिल्लीचे तोमर, अजमेरचे चौहान, कन्नौजचे गहडवाल, चंदेल, परमार), पूर्वेला पाल आणि सेन घराणे, आणि दक्षिणेत चोळ, पांड्य, चालुक्य यांसारखी शक्तिशाली राज्ये होती. मात्र, त्यांच्यात एकजूट नव्हती.
- एकतेचा अभाव: ही राज्ये परस्परांशी सतत युद्धात गुंतलेली होती. एका राज्यावर संकट आल्यास इतर राज्ये मदत करत नसत, उलट कधीकधी या परिस्थितीचा फायदा घेण्याचा प्रयत्न करत. यामुळे कोणत्याही मोठ्या बाह्य धोक्याचा सामना करण्यासाठी एकसंध शक्ती उभी राहिली नाही.
- सामंतशाही व्यवस्था: अनेक ठिकाणी सामंतशाही व्यवस्था प्रचलित होती, जिथे मोठे राजे त्यांच्या अधिपत्याखालील सामंतांवर अवलंबून असत. हे सामंत अनेकदा स्वतंत्र वृत्तीचे होते आणि गरजेच्या वेळी राजाला योग्य पाठिंबा देत नसत.
- सैनिकी दुर्बळता: भारतीय राज्यांकडे मोठ्या सेना होत्या, परंतु त्यांची युद्धनीती आणि शस्त्रे तुर्की सैन्यापेक्षा काही बाबतीत कमी पडत होती. तुर्की घोडेस्वार आणि त्यांची वेगवान युद्धनीती प्रभावी ठरली. भारतीय सैन्य हत्तींवर अधिक अवलंबून होते, जे विशिष्ट भूप्रदेशात उपयुक्त असले तरी वेगवान हल्ल्यांसाठी तितके प्रभावी नव्हते.
- दूरदृष्टीचा अभाव: तत्कालीन भारतीय शासकांनी बाहेरील जगातील राजकीय घडामोडी किंवा संभाव्य धोके याबद्दल फारशी जागरूकता दाखवली नाही, ज्यामुळे ते अनपेक्षित हल्ल्यांसाठी तयार नव्हते.
सामाजिक परिस्थिती:
- जातिव्यवस्था: भारतीय समाज वर्ण आणि जातिव्यवस्थेमध्ये अत्यंत खोलवर विभागलेला होता. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे वर्ग होते, आणि त्यांच्यातही अनेक उपजाती होत्या. या व्यवस्थेमुळे सामाजिक गतिशीलता (social mobility) मर्यादित झाली होती आणि समाजात एकतेचा अभाव होता.
- अस्पृश्यता: अस्पृश्यतेची प्रथा समाजात खोलवर रुजलेली होती, ज्यामुळे समाजाचा एक मोठा वर्ग मूलभूत हक्कांपासून वंचित होता आणि तो मुख्य प्रवाहापासून दूर होता. यामुळे सामाजिक सलोखा आणि एकजूट कमी झाली.
- धार्मिक स्थिती: हिंदू धर्म प्रमुख होता, तर बौद्ध धर्म हळूहळू क्षीण होत होता. जैन धर्म देखील अस्तित्वात होता. तुर्की आक्रमणाने इस्लाम धर्म भारतात आणला, ज्यामुळे धार्मिक संघर्ष आणि संवाद दोन्ही सुरू झाले. हिंदू धर्मात विविध पंथ आणि संप्रदाय होते, पण त्यांच्यातही काही वेळा मतभेद दिसून येत.
- स्त्रियांची स्थिती: सामान्यतः स्त्रियांची सामाजिक स्थिती हळूहळू घसरत होती. सती प्रथा, बालविवाह आणि पडदा पद्धती (विशिष्ट समाजात) यांसारख्या प्रथा अस्तित्वात होत्या. स्त्रियांना सार्वजनिक जीवनात फारसा सहभाग घेता येत नसे.
- आर्थिक विषमता: समाजात आर्थिक विषमता मोठ्या प्रमाणात होती. राजे, सरदार, व्यापारी वर्ग संपन्न होता, तर बहुसंख्य सामान्य लोक (शेतकरी, कारागीर) आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ होते. या आर्थिक विषमतेमुळेही समाजात असंतोष आणि विभाजन होते.
- सामाजिक गतिहीनता: जाती आणि वंशपरंपरेमुळे व्यवसाय ठरत असत, ज्यामुळे व्यक्तीला आपली सामाजिक किंवा आर्थिक स्थिती बदलणे कठीण होते. यामुळे समाजात नवीन विचार आणि बदलांना प्रोत्साहन मिळत नव्हते.
थोडक्यात, तुर्की आक्रमणाच्या वेळी भारतातील राजकीय विखंडन, अंतर्गत संघर्ष आणि जातिव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेली सामाजिक फूट यामुळे भारताला बाहेरील आक्रमकांचा एकजुटीने आणि प्रभावीपणे सामना करणे कठीण झाले. या परिस्थितीचा फायदा घेऊन तुर्की आक्रमकांना भारतात आपली सत्ता स्थापन करणे सोपे झाले.
गोपाळ कृष्ण गोखले हे भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील एक महत्त्वाचे नेते, समाजसुधारक आणि उदारमतवादी विचारवंत होते. त्यांना महात्मा गांधींचे राजकीय गुरू मानले जाते.
भारत सेवक समाज (Servants of India Society):
गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी 1905 साली येथे 'भारत सेवक समाज' (Servants of India Society) या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेची स्थापना करण्यामागे त्यांचे काही प्रमुख उद्देश होते:
- भारतातील तरुणांना देशाची निःस्वार्थ सेवा करण्यासाठी प्रशिक्षित करणे.
- राष्ट्रीय एकात्मता आणि बंधुत्व वाढवणे.
- शिक्षण, स्वच्छता आणि आरोग्य यांसारख्या सामाजिक क्षेत्रांमध्ये सुधारणा घडवून आणणे.
- देशाची सेवा करण्यासाठी स्वार्थत्याग करण्याची भावना समाजात रुजवणे.
गोखले यांचा असा विश्वास होता की, राजकीय स्वातंत्र्यासाठी सामाजिक आणि शैक्षणिक सुधारणा आवश्यक आहेत. भारत सेवक समाज हा एक असा गट तयार करू इच्छित होता, जो पूर्णपणे देशाच्या सेवेसाठी समर्पित असेल आणि निःस्वार्थपणे काम करेल.
या संस्थेचे सदस्य अत्यंत कठोर जीवनशैलीचे पालन करत असत, ज्यात कमी पगारावर काम करणे आणि सार्वजनिक सेवेसाठी स्वतःला पूर्णपणे वाहून घेणे समाविष्ट होते. त्यांनी शिक्षण प्रसार, दुष्काळग्रस्तांना मदत, अस्पृश्यता निवारण आणि इतर सामाजिक सुधारणांसाठी महत्त्वपूर्ण काम केले.
थोडक्यात, गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी भारत सेवक समाजाची स्थापना करून भारतीय तरुणांना राष्ट्रसेवेसाठी प्रेरित केले आणि सामाजिक सुधारणांच्या माध्यमातून राष्ट्रनिर्माणाचे महत्त्वाचे कार्य केले.
सन 1858 च्या कायद्याला 'भारत सरकार कायदा 1858' (Government of India Act 1858) असेही म्हणतात. 1857 च्या उठावानंतर ब्रिटिश संसदेने हा कायदा संमत केला. या कायद्याचे महत्त्व खालीलप्रमाणे स्पष्ट केले जाते:
- ईस्ट इंडिया कंपनीच्या राजवटीचा अंत: 1857 च्या उठावामुळे (पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध) ईस्ट इंडिया कंपनीच्या प्रशासकीय कार्यक्षमतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले. या कायद्याने कंपनीची सत्ता संपुष्टात आणली आणि भारताचा कारभार थेट ब्रिटिश साम्राज्ञीच्या (Crown) हाती गेला.
- ब्रिटिश राजवटीची थेट स्थापना: भारतावर ब्रिटिश सरकारचे प्रत्यक्ष नियंत्रण प्रस्थापित झाले. याला 'ब्रिटिश राज' (British Raj) असे संबोधले जाते, जे 1947 पर्यंत अस्तित्वात होते.
- भारत मंत्रिपदाची (Secretary of State for India) निर्मिती: ब्रिटिश मंत्रिमंडळात 'भारत मंत्री' (Secretary of State for India) नावाचे एक नवीन पद निर्माण करण्यात आले. हा मंत्री ब्रिटिश संसदेला भारताच्या कारभाराबद्दल जबाबदार असे. त्याला मदत करण्यासाठी 15 सदस्यीय 'इंडिया कौन्सिल' (India Council) ची स्थापना करण्यात आली.
- गव्हर्नर जनरलचे 'व्हाईसरॉय' मध्ये रूपांतर: ईस्ट इंडिया कंपनीचा गव्हर्नर जनरल आता ब्रिटिश साम्राज्ञीचा प्रतिनिधी म्हणून 'व्हाईसरॉय' (Viceroy) म्हणून ओळखला जाऊ लागला. लॉर्ड कॅनिंग हे पहिले व्हाईसरॉय बनले. त्यामुळे भारताचा प्रशासकीय प्रमुख थेट ब्रिटिश राणीचा प्रतिनिधी बनला.
- प्रशासकीय सुधारणा आणि केंद्रीकरण: या कायद्याने प्रशासनामध्ये अधिक केंद्रीकरण केले आणि ब्रिटिश सरकारचे भारतावरील नियंत्रण मजबूत केले.
- सामाजिक आणि धार्मिक हस्तक्षेपाचा त्याग: 1857 च्या उठावाचे एक प्रमुख कारण धार्मिक आणि सामाजिक बाबींमध्ये ब्रिटिश हस्तक्षेप हे मानले जात होते. त्यामुळे या कायद्याद्वारे ब्रिटिश सरकारने भारतीयांच्या सामाजिक आणि धार्मिक चालीरीतींमध्ये हस्तक्षेप न करण्याचे आश्वासन दिले.
- भारतीय संस्थानांच्या संदर्भात धोरण बदल: या कायद्याने भारतीय संस्थानांना ब्रिटिश साम्राज्यात सामील न करण्याचे आश्वासन दिले. तसेच, भारतीय राजे आणि सरदारांच्या हक्कांचा आदर करण्याची घोषणा केली. यामुळे संस्थानांनी ब्रिटिश राजवटीशी निष्ठा राखली.
थोडक्यात, या कायद्याने भारताच्या प्रशासनात एक मोठा बदल घडवून आणला आणि ईस्ट इंडिया कंपनीच्या व्यापारी राजवटीची जागा ब्रिटिश संसदेच्या थेट सार्वभौम राजवटीने घेतली. यामुळे भारताच्या इतिहासात एक नवीन पर्व सुरू झाले.
जहालवादाच्या उदयावर टीपा
भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात, १८८५ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना झाल्यानंतर, सुरुवातीचा काळ (१८८५ ते १९०५) मवाळ (मवाळवाद) नेत्यांच्या नियंत्रणाखाली होता. मात्र, विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, काही नेत्यांनी मवाळांच्या धोरणांवर नाराजी व्यक्त केली आणि अधिक आक्रमक दृष्टिकोन स्वीकारला. हा नवीन विचारप्रवाह 'जहालवाद' म्हणून ओळखला जातो.
जहालवादाच्या उदयाची प्रमुख कारणे:
- मवाळांच्या धोरणांचे अपयश: मवाळ नेत्यांनी ब्रिटिश सरकारकडे अर्ज, विनंत्या आणि निवेदने देऊन सुधारणा घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला. परंतु, या धोरणांना फारसे यश मिळाले नाही. यामुळे तरुण पिढीमध्ये असंतोष वाढला आणि त्यांना अधिक प्रभावी मार्गांची गरज वाटू लागली.
- ब्रिटिश सरकारची दडपशाही: ब्रिटिश सरकारने भारतीयांच्या मागण्यांकडे दुर्लक्ष केले आणि उलट दडपशाहीचे धोरण अवलंबले. यामुळे भारतीयांच्या मनात ब्रिटिश राजवटीबद्दल तीव्र नाराजी निर्माण झाली.
- दुष्काळ आणि प्लेगची साथ: १८९६-१९०० दरम्यान भारतात वारंवार दुष्काळ आणि प्लेगच्या साथी आल्या. ब्रिटिश सरकारने या संकटांना सामोरे जाण्यासाठी केलेल्या उपाययोजना अपुऱ्या होत्या, ज्यामुळे लोकांमध्ये तीव्र असंतोष पसरला.
- लॉर्ड कर्झनची धोरणे: लॉर्ड कर्झनने (१८९९-१९०५) भारताचा व्हाईसरॉय असताना अनेक प्रतिगामी धोरणे राबवली. यामध्ये कलकत्ता कॉर्पोरेशन ॲक्ट (१८९९), विद्यापीठ कायदा (१९०४) आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे बंगालची फाळणी (१९०५) यांचा समावेश होता. या धोरणांमुळे भारतीयांमध्ये तीव्र राष्ट्रवादाची भावना वाढीस लागली.
- आंतरराष्ट्रीय घटनांचा प्रभाव: आफ्रिकेतील इथिओपियाने इटलीचा पराभव (१८९६) करणे आणि आशियाई देश जपानने युरोपातील बलाढ्य रशियाचा पराभव (१९०५) करणे या घटनांनी भारतीयांना प्रेरणा दिली. यातून युरोपियन सत्ता अजिंक्य नाहीत, हे सिद्ध झाले आणि भारतीयांमध्ये आत्मविश्वास वाढला.
- पाश्चात्त्य शिक्षणाचा प्रसार: पाश्चात्त्य शिक्षणामुळे भारतीयांना लोकशाही, स्वातंत्र्य आणि राष्ट्रवादाच्या संकल्पनांची ओळख झाली. यामुळे ते आपल्या हक्कांसाठी जागरूक झाले.
- धार्मिक आणि सांस्कृतिक पुनरुत्थान: स्वामी दयानंद सरस्वती, स्वामी विवेकानंद, रामकृष्ण परमहंस यांसारख्या समाजसुधारकांनी भारतीय संस्कृती आणि धर्माचा गौरव केला. यामुळे भारतीयांमध्ये आत्मसन्मान आणि राष्ट्रीय अभिमानाची भावना जागृत झाली.
- जहाल नेत्यांचा उदय: बाळ गंगाधर टिळक ('लोकमान्य टिळक'), लाला लजपत राय ('पंजाब केसरी') आणि बिपिनचंद्र पाल ('पाल') या 'लाल-बाल-पाल' त्रिकुटाच्या नेतृत्वाखाली जहालवादी विचारप्रवाह अधिक प्रभावी झाला. त्यांनी जनतेला संघटित करून ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध लढण्यासाठी प्रेरित केले.
जहालवादाची प्रमुख वैशिष्ट्ये:
- स्वराज्य हे ध्येय: जहालवाद्यांनी 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच' या घोषणेने स्वराज्य मिळवण्याचे स्पष्ट ध्येय ठेवले.
- आत्मनिर्भरता आणि स्वदेशी: त्यांनी परदेशी वस्तूंवर बहिष्कार टाकून स्वदेशी वस्तू वापरण्यावर आणि आत्मनिर्भरतेवर भर दिला.
- राष्ट्रीय शिक्षण: ब्रिटिश शिक्षण पद्धतीला पर्याय म्हणून राष्ट्रीय शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले.
- प्रत्यक्ष कृतीवर भर: केवळ अर्ज-विनंत्या न करता, चळवळी, बहिष्कार, सत्याग्रह अशा प्रत्यक्ष कृतीतून सरकारवर दबाव आणण्याचा प्रयत्न केला.
थोडक्यात, जहालवादाच्या उदयाने भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामाला नवी दिशा दिली. त्यांनी भारतीयांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण केला आणि स्वराज्याचे ध्येय साध्य करण्यासाठी अधिक आक्रमक व संघटित मार्गांचा अवलंब केला.
क्विट इंडिया मूव्हमेंट (Quit India Movement), ज्याला 'भारत छोडो आंदोलन' असेही म्हणतात, १९४२ मध्ये सुरू झाले. हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक महत्त्वाचे आंदोलन होते. महात्मा गांधींनी ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी अखिल भारतीय काँग्रेस समितीच्या मुंबई अधिवेशनात या आंदोलनाची हाक दिली. या आंदोलनाचा उद्देश भारताला ब्रिटिशांच्या राजवटीतून पूर्णपणे स्वतंत्र करणे हा होता.
अधिक माहितीसाठी, आपण खालील लिंकला भेट देऊ शकता:
मला माफ करा, मला तुमच्या प्रश्नाची नोंद नाही. अधिक मदत करण्यासाठी, कृपया तुमचा उद्देश अधिक स्पष्ट करा.
जालियनवाला बाग हत्याकांड, ज्याला अमृतसर हत्याकांड म्हणूनही ओळखले जाते, 13 एप्रिल 1919 रोजी घडले. या दिवशी, ब्रिटीश सैनिकांनी अमृतसर, पंजाबमधील जालियनवाला बाग येथे जमलेल्या हजारो निशस्त्र भारतीयांवर गोळीबार केला.
पार्श्वभूमी:
- पहिला महायुद्धानंतर ब्रिटीश सरकारने भारतातील राजकीय असंतोष दडपण्यासाठी अनेक कठोर कायदे लागू केले.
- या कायद्यांविरुद्ध भारतीयांमध्ये असंतोष वाढत होता.
- 13 एप्रिल 1919 रोजी बैसाखीच्या दिवशी, अमृतसरच्या जालियनवाला बाग येथे हजारो लोक जमा झाले होते.
- या सभेला विरोध करण्यासाठी जनरल डायरने सैनिकांना गोळीबार करण्याचे आदेश दिले.
घटना:
- जालियनवाला बाग हे walled garden होते आणि बाहेर पडण्यासाठी फक्त एक अरुंद मार्ग होता.
- जनरल डायरने कोणत्याही चेतावणीशिवाय सैनिकांना गोळीबार करण्याचे आदेश दिले.
- सैनिक अंदाधुंद गोळीबार करत राहिले, ज्यात अनेक लोक मारले गेले.
- सरकारी आकडेवारीनुसार, 379 लोक मारले गेले आणि 1200 हून अधिक जखमी झाले, परंतु प्रत्यक्ष मृतांची संख्या यापेक्षा जास्त असण्याची शक्यता आहे.
परिणाम:
- या घटनेमुळे संपूर्ण भारतात संतापाची लाट उसळली.
- या घटनेनंतर, भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला अधिक गती मिळाली.
- जालियनवाला बाग हत्याकांडाने ब्रिटीश राजवटीचा क्रूर चेहरा उघड केला.
महत्व:
- जालियनवाला बाग हत्याकांड हे भारतीय इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण आणि दुःखद घटना आहे.
- हे हत्याकांड ब्रिटीश शासनाच्या क्रूरतेचे प्रतीक आहे.
- या घटनेने भारतीयांना स्वातंत्र्यलढ्यात अधिक सक्रिय होण्यास प्रवृत्त केले.
अधिक माहितीसाठी, आपण खालील दुवे पाहू शकता: