भारतीय इतिहास

सन 1858 च्या कायद्याला 'भारत सरकार कायदा 1858' (Government of India Act 1858) असेही म्हणतात. 1857 च्या उठावानंतर ब्रिटिश संसदेने हा कायदा संमत केला. या कायद्याचे महत्त्व खालीलप्रमाणे स्पष्ट केले जाते:

• ईस्ट इंडिया कंपनीच्या राजवटीचा अंत: 1857 च्या उठावामुळे (पहिले स्वातंत्र्ययुद्ध) ईस्ट इंडिया कंपनीच्या प्रशासकीय कार्यक्षमतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले. या कायद्याने कंपनीची सत्ता संपुष्टात आणली आणि भारताचा कारभार थेट ब्रिटिश साम्राज्ञीच्या (Crown) हाती गेला.
• ब्रिटिश राजवटीची थेट स्थापना: भारतावर ब्रिटिश सरकारचे प्रत्यक्ष नियंत्रण प्रस्थापित झाले. याला 'ब्रिटिश राज' (British Raj) असे संबोधले जाते, जे 1947 पर्यंत अस्तित्वात होते.
• भारत मंत्रिपदाची (Secretary of State for India) निर्मिती: ब्रिटिश मंत्रिमंडळात 'भारत मंत्री' (Secretary of State for India) नावाचे एक नवीन पद निर्माण करण्यात आले. हा मंत्री ब्रिटिश संसदेला भारताच्या कारभाराबद्दल जबाबदार असे. त्याला मदत करण्यासाठी 15 सदस्यीय 'इंडिया कौन्सिल' (India Council) ची स्थापना करण्यात आली.
• गव्हर्नर जनरलचे 'व्हाईसरॉय' मध्ये रूपांतर: ईस्ट इंडिया कंपनीचा गव्हर्नर जनरल आता ब्रिटिश साम्राज्ञीचा प्रतिनिधी म्हणून 'व्हाईसरॉय' (Viceroy) म्हणून ओळखला जाऊ लागला. लॉर्ड कॅनिंग हे पहिले व्हाईसरॉय बनले. त्यामुळे भारताचा प्रशासकीय प्रमुख थेट ब्रिटिश राणीचा प्रतिनिधी बनला.
• प्रशासकीय सुधारणा आणि केंद्रीकरण: या कायद्याने प्रशासनामध्ये अधिक केंद्रीकरण केले आणि ब्रिटिश सरकारचे भारतावरील नियंत्रण मजबूत केले.
• सामाजिक आणि धार्मिक हस्तक्षेपाचा त्याग: 1857 च्या उठावाचे एक प्रमुख कारण धार्मिक आणि सामाजिक बाबींमध्ये ब्रिटिश हस्तक्षेप हे मानले जात होते. त्यामुळे या कायद्याद्वारे ब्रिटिश सरकारने भारतीयांच्या सामाजिक आणि धार्मिक चालीरीतींमध्ये हस्तक्षेप न करण्याचे आश्वासन दिले.
• भारतीय संस्थानांच्या संदर्भात धोरण बदल: या कायद्याने भारतीय संस्थानांना ब्रिटिश साम्राज्यात सामील न करण्याचे आश्वासन दिले. तसेच, भारतीय राजे आणि सरदारांच्या हक्कांचा आदर करण्याची घोषणा केली. यामुळे संस्थानांनी ब्रिटिश राजवटीशी निष्ठा राखली.

थोडक्यात, या कायद्याने भारताच्या प्रशासनात एक मोठा बदल घडवून आणला आणि ईस्ट इंडिया कंपनीच्या व्यापारी राजवटीची जागा ब्रिटिश संसदेच्या थेट सार्वभौम राजवटीने घेतली. यामुळे भारताच्या इतिहासात एक नवीन पर्व सुरू झाले.

जहालवादाच्या उदयावर टीपा

भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात, १८८५ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना झाल्यानंतर, सुरुवातीचा काळ (१८८५ ते १९०५) मवाळ (मवाळवाद) नेत्यांच्या नियंत्रणाखाली होता. मात्र, विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला, काही नेत्यांनी मवाळांच्या धोरणांवर नाराजी व्यक्त केली आणि अधिक आक्रमक दृष्टिकोन स्वीकारला. हा नवीन विचारप्रवाह 'जहालवाद' म्हणून ओळखला जातो.

जहालवादाच्या उदयाची प्रमुख कारणे:

• मवाळांच्या धोरणांचे अपयश: मवाळ नेत्यांनी ब्रिटिश सरकारकडे अर्ज, विनंत्या आणि निवेदने देऊन सुधारणा घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला. परंतु, या धोरणांना फारसे यश मिळाले नाही. यामुळे तरुण पिढीमध्ये असंतोष वाढला आणि त्यांना अधिक प्रभावी मार्गांची गरज वाटू लागली.
• ब्रिटिश सरकारची दडपशाही: ब्रिटिश सरकारने भारतीयांच्या मागण्यांकडे दुर्लक्ष केले आणि उलट दडपशाहीचे धोरण अवलंबले. यामुळे भारतीयांच्या मनात ब्रिटिश राजवटीबद्दल तीव्र नाराजी निर्माण झाली.
• दुष्काळ आणि प्लेगची साथ: १८९६-१९०० दरम्यान भारतात वारंवार दुष्काळ आणि प्लेगच्या साथी आल्या. ब्रिटिश सरकारने या संकटांना सामोरे जाण्यासाठी केलेल्या उपाययोजना अपुऱ्या होत्या, ज्यामुळे लोकांमध्ये तीव्र असंतोष पसरला.
• लॉर्ड कर्झनची धोरणे: लॉर्ड कर्झनने (१८९९-१९०५) भारताचा व्हाईसरॉय असताना अनेक प्रतिगामी धोरणे राबवली. यामध्ये कलकत्ता कॉर्पोरेशन ॲक्ट (१८९९), विद्यापीठ कायदा (१९०४) आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे बंगालची फाळणी (१९०५) यांचा समावेश होता. या धोरणांमुळे भारतीयांमध्ये तीव्र राष्ट्रवादाची भावना वाढीस लागली.
• आंतरराष्ट्रीय घटनांचा प्रभाव: आफ्रिकेतील इथिओपियाने इटलीचा पराभव (१८९६) करणे आणि आशियाई देश जपानने युरोपातील बलाढ्य रशियाचा पराभव (१९०५) करणे या घटनांनी भारतीयांना प्रेरणा दिली. यातून युरोपियन सत्ता अजिंक्य नाहीत, हे सिद्ध झाले आणि भारतीयांमध्ये आत्मविश्वास वाढला.
• पाश्चात्त्य शिक्षणाचा प्रसार: पाश्चात्त्य शिक्षणामुळे भारतीयांना लोकशाही, स्वातंत्र्य आणि राष्ट्रवादाच्या संकल्पनांची ओळख झाली. यामुळे ते आपल्या हक्कांसाठी जागरूक झाले.
• धार्मिक आणि सांस्कृतिक पुनरुत्थान: स्वामी दयानंद सरस्वती, स्वामी विवेकानंद, रामकृष्ण परमहंस यांसारख्या समाजसुधारकांनी भारतीय संस्कृती आणि धर्माचा गौरव केला. यामुळे भारतीयांमध्ये आत्मसन्मान आणि राष्ट्रीय अभिमानाची भावना जागृत झाली.
• जहाल नेत्यांचा उदय: बाळ गंगाधर टिळक ('लोकमान्य टिळक'), लाला लजपत राय ('पंजाब केसरी') आणि बिपिनचंद्र पाल ('पाल') या 'लाल-बाल-पाल' त्रिकुटाच्या नेतृत्वाखाली जहालवादी विचारप्रवाह अधिक प्रभावी झाला. त्यांनी जनतेला संघटित करून ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध लढण्यासाठी प्रेरित केले.

जहालवादाची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• स्वराज्य हे ध्येय: जहालवाद्यांनी 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच' या घोषणेने स्वराज्य मिळवण्याचे स्पष्ट ध्येय ठेवले.
• आत्मनिर्भरता आणि स्वदेशी: त्यांनी परदेशी वस्तूंवर बहिष्कार टाकून स्वदेशी वस्तू वापरण्यावर आणि आत्मनिर्भरतेवर भर दिला.
• राष्ट्रीय शिक्षण: ब्रिटिश शिक्षण पद्धतीला पर्याय म्हणून राष्ट्रीय शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले.
• प्रत्यक्ष कृतीवर भर: केवळ अर्ज-विनंत्या न करता, चळवळी, बहिष्कार, सत्याग्रह अशा प्रत्यक्ष कृतीतून सरकारवर दबाव आणण्याचा प्रयत्न केला.

थोडक्यात, जहालवादाच्या उदयाने भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामाला नवी दिशा दिली. त्यांनी भारतीयांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण केला आणि स्वराज्याचे ध्येय साध्य करण्यासाठी अधिक आक्रमक व संघटित मार्गांचा अवलंब केला.

क्विट इंडिया मूव्हमेंट (Quit India Movement), ज्याला 'भारत छोडो आंदोलन' असेही म्हणतात, १९४२ मध्ये सुरू झाले. हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक महत्त्वाचे आंदोलन होते. महात्मा गांधींनी ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी अखिल भारतीय काँग्रेस समितीच्या मुंबई अधिवेशनात या आंदोलनाची हाक दिली. या आंदोलनाचा उद्देश भारताला ब्रिटिशांच्या राजवटीतून पूर्णपणे स्वतंत्र करणे हा होता.

अधिक माहितीसाठी, आपण खालील लिंकला भेट देऊ शकता:

• ब्रिटानिका - क्विट इंडिया मूव्हमेंट

मला माफ करा, मला तुमच्या प्रश्नाची नोंद नाही. अधिक मदत करण्यासाठी, कृपया तुमचा उद्देश अधिक स्पष्ट करा.

जालियनवाला बाग हत्याकांड, ज्याला अमृतसर हत्याकांड म्हणूनही ओळखले जाते, 13 एप्रिल 1919 रोजी घडले. या दिवशी, ब्रिटीश सैनिकांनी अमृतसर, पंजाबमधील जालियनवाला बाग येथे जमलेल्या हजारो निशस्त्र भारतीयांवर गोळीबार केला.

पार्श्वभूमी:

• पहिला महायुद्धानंतर ब्रिटीश सरकारने भारतातील राजकीय असंतोष दडपण्यासाठी अनेक कठोर कायदे लागू केले.
• या कायद्यांविरुद्ध भारतीयांमध्ये असंतोष वाढत होता.
• 13 एप्रिल 1919 रोजी बैसाखीच्या दिवशी, अमृतसरच्या जालियनवाला बाग येथे हजारो लोक जमा झाले होते.
• या सभेला विरोध करण्यासाठी जनरल डायरने सैनिकांना गोळीबार करण्याचे आदेश दिले.

घटना:

• जालियनवाला बाग हे walled garden होते आणि बाहेर पडण्यासाठी फक्त एक अरुंद मार्ग होता.
• जनरल डायरने कोणत्याही चेतावणीशिवाय सैनिकांना गोळीबार करण्याचे आदेश दिले.
• सैनिक अंदाधुंद गोळीबार करत राहिले, ज्यात अनेक लोक मारले गेले.
• सरकारी आकडेवारीनुसार, 379 लोक मारले गेले आणि 1200 हून अधिक जखमी झाले, परंतु प्रत्यक्ष मृतांची संख्या यापेक्षा जास्त असण्याची शक्यता आहे.

परिणाम:

• या घटनेमुळे संपूर्ण भारतात संतापाची लाट उसळली.
• या घटनेनंतर, भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला अधिक गती मिळाली.
• जालियनवाला बाग हत्याकांडाने ब्रिटीश राजवटीचा क्रूर चेहरा उघड केला.

महत्व:

• जालियनवाला बाग हत्याकांड हे भारतीय इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण आणि दुःखद घटना आहे.
• हे हत्याकांड ब्रिटीश शासनाच्या क्रूरतेचे प्रतीक आहे.
• या घटनेने भारतीयांना स्वातंत्र्यलढ्यात अधिक सक्रिय होण्यास प्रवृत्त केले.

अधिक माहितीसाठी, आपण खालील दुवे पाहू शकता:

• Encyclopædia Britannica
• Historic UK

सम्राट कनिष्क (इ.स. १२७ - इ.स. १५१) हा कुशाण वंशातील सर्वात महान शासक होता. त्याने मध्य आशिया आणि उत्तर भारतावर राज्य केले. कनिष्काने कुशाण साम्राज्याचा विस्तार केला आणि त्याला एक शक्तिशाली साम्राज्य बनवले.

कनिष्काचा जन्म आणि कुटुंब:

• कनिष्काचा जन्म एका कुशाण राजघराण्यात झाला.
• त्याचे वडील विम कैडफिसेस हे कुशाण साम्राज्याचे शासक होते.

कनिष्काचे साम्राज्य:

• कनिष्काने Backtria पासून ते पाटणा पर्यंत आणि काश्मीर पासून ते मध्य भारतापर्यंत आपल्या साम्राज्याचा विस्तार केला.
• पेशावर (आताचे पाकिस्तानमध्ये) ही त्याची राजधानी होती.

कनिष्काचे योगदान:

• कनिष्काने बौद्ध धर्माला राजाश्रय दिला आणि त्याच्या काळात बौद्ध धर्माचा प्रसार झाला.
• त्याने अनेक स्तूप आणि विहार बांधले.
• कनिष्काने कला आणि साहित्याला प्रोत्साहन दिले. त्याच्या दरबारात अनेक विद्वान आणि कलाकारांना आश्रय होता.
• कनिष्काने नवीन शके सुरू केले, ज्याला शक संवत म्हणून ओळखले जाते.

कनिष्काचे उत्तराधिकारी:

• कनिष्कानंतर त्याचा मुलगा वासिष्क हा कुशाण साम्राज्याचा शासक झाला.

संदर्भ:

• विकिपीडिया: कनिष्क

बहमनी राज्याच्या ऱ्हासाची अनेक कारणे होती, त्यापैकी काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

या सर्व कारणांमुळे बहमनी राज्याचे विघटन झाले आणि त्यातून अनेक स्वतंत्र मुस्लिम राज्यांची निर्मिती झाली.