राष्ट्रीय चळवळीत देवस्थानांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली, त्या कार्याची माहिती खालीलप्रमाणे:

1. राजकीय बैठकांचे आयोजन:

   अनेक मंदिरांमध्ये राष्ट्रीय सभेच्या कार्यकर्त्यांच्या बैठका होत असत. उदा. पुण्यात लोकमान्य टिळकांनी गणेशोत्सवाचा उपयोग लोकांना एकत्र आणण्यासाठी व राजकीय विचार dissemination (प्रसार) करण्यासाठी केला.

2. क्रांतिकारकांना आश्रय:

   देवस्थानांनी क्रांतिकारकांना आश्रय दिला. अनेक देवस्थानांनी गुप्त बैठका व शस्त्रास्त्रांचे साठे करण्यासाठी जागा पुरवली.

3. जनजागृती:

   कीर्तनांच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन करण्यात आले. संत गाडगे महाराजांनी मंदिरांचा उपयोग स्वच्छता व सामाजिक संदेश देण्यासाठी केला.

4. आर्थिक मदत:

   अनेक मंदिरांनी स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय असलेल्या कार्यकर्त्यांना आर्थिक मदत केली.

5. शिक्षण आणि सामाजिक सुधारणा:

   मंदिरांनी शिक्षण संस्था चालवल्या आणि त्याद्वारे राष्ट्रीय विचारांचा प्रसार केला.

या कार्यांमुळे देवस्थाने राष्ट्रीय चळवळीचे महत्त्वाचे केंद्र बनली.