लेखांकन म्हणजे एखाद्या संस्थेचे किंवा घटकाचे आर्थिक व्यवहार,रेकॉर्ड,स्टेटमेन्ट्स,नफा आणि आर्थिक स्थिती कॅप्चर करणे, वर्गीकरण करणे,सारांश करणे, विश्लेषण करणे आणि सादर करणे या प्रक्रियेचा संदर्भ आहे.लेखांकन ही व्यवसायाची विशिष्ट भाषा आहे.

एखाद्या संस्थेसाठी लेखा काम सामान्यत:त्याच्या स्वत:च्या कर्मचार्‍यांकडून केले जाते.लेखा जवळजवळ सतत चालते.लेखांकनाची विविध शाखांमध्ये गणना केली जाते जसे की खर्च लेखा,व्यवस्थापन लेखा, वित्तीय लेखा इ.

ऑडिटिंग म्हणजे काय? 

ऑडिटिंग व्याख्या:

ऑडिटिंग म्हणजे व्यवसाय किंवा संस्थेच्या आर्थिक रेकॉर्ड किंवा स्टेटमेन्टच्या गंभीर परीक्षेचा संदर्भ. सर्व वेगळ्या कायदेशीर संस्थांसाठी हे बंधनकारक आहे. आर्थिक विवरणपत्रे आणि लेखाच्या अंतिम तयारीनंतर लेखापरीक्षण केले जाते .

ऑडिटमध्ये आर्थिक स्टेटमेन्टची तपासणी आणि वैधानिक लेखापरीक्षण करणे आणि वित्तीय स्टेटमेन्ट्स आणि नोंदी फर्मच्या वास्तविक आर्थिक स्थितीचे खरे आणि वाजवी प्रतिबिंब प्रदान करतात की नाही याबद्दल एक निष्पक्ष आणि निःपक्षपाती मत नोंदवणे समाविष्ट आहे. सामान्यतः बाह्य असलेले लेखा परीक्षक भागधारक किंवा नियामकांच्या वतीने लागू कायद्याच्या तरतुदीनुसार ऑडिट करण्याचे काम करतात. ऑडिटिंग कामाची व्याप्ती लागू कायद्याद्वारे निश्चित केली जाते.

ऑडिटिंग मध्ये दोन मुख्य श्रेणी आहेत उदा. अंतर्गत ऑडिट आणि बाह्य ऑडिट . अंतर्गत लेखापरीक्षण अंतर्गत ऑडिटरद्वारे केले जाते, सहसा संस्थेचे कर्मचारी. बाह्य ऑडिट बाह्य ऑडिटरद्वारे केले जाते, समभागधारकांनी नियुक्त केले . 

 

 

लेखा आणि ऑडिट दरम्यान समानता:

लेखांकन आणि लेखापरीक्षण या दोन्ही गोष्टींच्या बर्‍याच मूलभूत प्रक्रिया समान आहेत. दोघांनाही लेखाची मूलतत्त्वे आणि तत्त्वे यांचे सखोल ज्ञान आवश्यक आहे . दोन्ही सामान्यपणे लेखा पदवी असलेल्या व्यक्तीद्वारे केले जातात. पुस्तक ठेवणे, गणना आणि विश्लेषणाची दोन्ही आवश्यक प्रक्रिया आणि तंत्र वापरतात.

लेखांकन आणि लेखापरीक्षण हे दोन्ही संघटनेच्या वास्तविक आर्थिक स्थितीचे योग्य प्रतिबिंब प्रदान करतात हे सुनिश्चित करण्यासाठी प्रयत्न करतात. 

लेखा आणि लेखा परीक्षण दरम्यान फरक:

च्या दृष्टीने

व्याख्या :

लेखा आर्थिक व्यवहारांची नोंद ठेवते आणि वित्तीय स्टेटमेन्ट तयार करते; परंतु ऑडिट करणे ही त्यांच्या योग्यतेवर मत देण्यासाठी आर्थिक विधानांची गंभीर परीक्षा आहे.

वेळ :

आर्थिक व्यवहारांच्या दैनंदिन रेकॉर्डिंगसह लेखांकन सातत्याने केले जाते;ऑडिट करणे ही मूलत: नियतकालिक प्रक्रिया असते आणि अंतिम खाती आणि वित्तीय स्टेटमेंट तयार केल्यावर सहसा वार्षिक आधारावर केली जाते.

प्रारंभ :

लेखाची सुरुवात सहसा जेथे पुस्तक ठेवणे समाप्त होते; हिशेब तपासणी नेहमीच सुरू होते जेथे लेखा समाप्त होते.

कालावधी :

लेखांकन प्रामुख्याने सध्याच्या आर्थिक व्यवहार आणि क्रियाकलापांवर लक्ष केंद्रित करते;ऑडिट करताना मागील वित्तीय विधानांवर लक्ष केंद्रित केले जाते.

व्याप्ती :

लेखामध्ये सर्व व्यवहार, रेकॉर्ड आणि आर्थिक परिणाम असलेले स्टेटमेन्ट्स समाविष्ट आहेत;ऑडिट करताना मुख्यतः अंतिम आर्थिक स्टेटमेन्ट्स आणि नोंदी असतात.

लेखा आणि लेखापरीक्षण (Accounting and Auditing) ह्या दोन्ही वित्तीय व्यवस्थापनाशी संबंधित महत्त्वाच्या प्रक्रिया आहेत, पण त्यांचे कार्य आणि उद्दिष्ट्ये भिन्न आहेत. खाली लेखा आणि लेखापरीक्षण मधील मुख्य फरक स्पष्ट केले आहेत:

लेखा (Accounting):

• अर्थ: लेखा म्हणजे व्यवसायातील आर्थिक व्यवहारांचे व्यवस्थित रेकॉर्ड ठेवणे, त्यांचे वर्गीकरण करणे, विश्लेषण करणे आणि त्यावरून निष्कर्ष काढणे.
• उद्देश: व्यवसायाची आर्थिक स्थिती दर्शवणे, नफा-तोटा (profit and loss) आणि मालमत्ता (assets) यांची माहिती देणे.
• प्रक्रिया: यात जर्नल एंट्री करणे, लेजर तयार करणे, ट्रायल बॅलन्स बनवणे, आर्थिक विवरणपत्रे (financial statements) तयार करणे इत्यादी कामे केली जातात.
• स्वरूप: हे नियमित आणि सतत चालणारे काम आहे.
• उदाहरण: एखाद्या कंपनीच्या पुस्तकात जमाखर्चाचा हिशोब ठेवणे, बँकेतील व्यवहारांची नोंद करणे.

लेखापरीक्षण (Auditing):

• अर्थ: लेखापरीक्षण म्हणजे लेखा पुस्तकांची (books of accounts) तपासणी करणे, ताकि ती अचूक आणि कायद्यानुसार आहेत याची खात्री करणे.
• उद्देश: तयार केलेल्या आर्थिक विवरणपत्रांची सत्यता आणि विश्वसनीयता तपासणे.
• प्रक्रिया: यात व्हाउचर तपासणे, कागदपत्रांची पडताळणी करणे, आणि आवश्यकतेनुसार माहिती मिळवणे इत्यादी कामे केली जातात.
• स्वरूप: हे नियमित नसून वेळोवेळी केले जाते, विशेषतः आर्थिक वर्ष संपल्यावर.
• उदाहरण: चार्टर्ड अकाउंटंट (Chartered Accountant) द्वारे कंपनीच्या हिशोबाची तपासणी करणे.

मुख्य फरक:

1. लेखा हे आर्थिक व्यवहार नोंदवण्याचे काम आहे, तर लेखापरीक्षण हे नोंदी तपासण्याचे काम आहे.
2. लेखा आंतरिक (internal) व्यक्तीद्वारे केले जाते, तर लेखापरीक्षण बाह्य (external) व्यक्तीद्वारे केले जाते.
3. लेखाचा उद्देश आर्थिक माहिती देणे आहे, तर लेखापरीक्षणाचा उद्देश माहितीची सत्यता तपासणे आहे.

थोडक्यात, लेखा म्हणजे हिशोब ठेवणे आणि लेखापरीक्षण म्हणजे त्या हिशोबाची तपासणी करणे.

अधिक माहितीसाठी काही उपयुक्त लिंक्स:

• ICSI - लेखा आणि लेखापरीक्षण मधील फरक (इंग्रजी PDF)