राष्ट्रीय उत्पन्न (National Income) मोजण्यासाठी मुख्यत्वे तीन पद्धतींचा वापर केला जातो. या पद्धती खालीलप्रमाणे आहेत:

1. उत्पादन पद्धत (Product Method / Value Added Method):

• ही पद्धत 'मूल्यवर्धित पद्धत' (Value Added Method) म्हणूनही ओळखली जाते.
• या पद्धतीत, देशाच्या अर्थव्यवस्थेतील प्रत्येक क्षेत्राद्वारे (उदा. कृषी, उद्योग, सेवा) एका विशिष्ट आर्थिक वर्षात उत्पादित केलेल्या वस्तू आणि सेवांच्या अंतिम मूल्याची (final value) गणना केली जाते.
• या पद्धतीमध्ये, उत्पादनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर जोडले गेलेले अतिरिक्त मूल्य मोजले जाते, ज्यामुळे दुहेरी गणना (double counting) टाळता येते.
• गणनेची पद्धत: सकल मूल्यवर्धन (Gross Value Added) = अंतिम उत्पादनाचे बाजार मूल्य - मध्यवर्ती वस्तू आणि सेवांचे मूल्य. सर्व क्षेत्रांच्या सकल मूल्यवर्धनाची बेरीज करून सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP) मिळते.
• मुख्य घटक: प्राथमिक क्षेत्र (शेती, खाणकाम), द्वितीयक क्षेत्र (उत्पादन, बांधकाम), तृतीयक क्षेत्र (सेवा).

2. उत्पन्न पद्धत (Income Method):

• या पद्धतीमध्ये, उत्पादनाच्या घटकांना (भूमी, श्रम, भांडवल, उद्योजकता) त्यांच्या सेवांसाठी मिळणाऱ्या उत्पन्नाची बेरीज करून राष्ट्रीय उत्पन्न मोजले जाते.
• हे उत्पन्न एका आर्थिक वर्षात देशाच्या सामान्य रहिवाशांनी कमावलेले असते.
• मुख्य घटक:
  • वेतन आणि मजुरी (Wages and Salaries): कामगारांना मिळणारे वेतन, भत्ते आणि इतर लाभ.
  • भाडे (Rent): जमीन आणि मालमत्तेच्या वापरासाठी मिळणारे उत्पन्न.
  • व्याज (Interest): भांडवलाच्या वापरासाठी मिळणारे उत्पन्न.
  • नफा (Profit): उद्योजकांना मिळणारा नफा (कंपनी नफा, लाभांश, अवितरित नफा).
  • स्वयंरोजगारितांचे मिश्र उत्पन्न (Mixed Income of Self-employed): छोटे व्यावसायिक, दुकानदार, डॉक्टर, वकील इत्यादींना मिळणारे उत्पन्न, ज्यात वेतन, नफा, व्याज या सर्वांचा समावेश असतो.
• या सर्व घटकांची बेरीज करून राष्ट्रीय उत्पन्न (Net National Product at Factor Cost - NNPFC) काढले जाते.

3. खर्च पद्धत (Expenditure Method):

• या पद्धतीत, एका आर्थिक वर्षात देशातील सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांवर केलेल्या एकूण खर्चाची बेरीज करून राष्ट्रीय उत्पन्न मोजले जाते.
• जेव्हा एखादी वस्तू किंवा सेवा उत्पादित होते, तेव्हा त्यावर कोणीतरी खर्च करते. त्यामुळे एकूण खर्च मोजून राष्ट्रीय उत्पन्न काढता येते.
• मुख्य घटक:
  • खाजगी अंतिम उपभोग खर्च (Private Final Consumption Expenditure - C): कुटुंबांनी वस्तू आणि सेवांवर केलेला खर्च.
  • शासकीय अंतिम उपभोग खर्च (Government Final Consumption Expenditure - G): शासनाने वस्तू आणि सेवांवर केलेला खर्च (उदा. संरक्षण, प्रशासन).
  • सकल देशांतर्गत स्थिर भांडवली निर्मिती (Gross Domestic Fixed Capital Formation - I): व्यवसायांनी नवीन गुंतवणूक, यंत्रसामग्री, इमारत इत्यादींवर केलेला खर्च. यात साठ्यातील बदल (Change in Stocks) देखील समाविष्ट असतो.
  • निव्वळ निर्यात (Net Exports - X-M): देशाची निर्यात (Exports - X) आणि आयात (Imports - M) यांच्यातील फरक.
• या घटकांची बेरीज करून सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP) काढले जाते: GDP = C + G + I + (X - M)

हे तीनही पद्धती सैद्धांतिकदृष्ट्या समान राष्ट्रीय उत्पन्न दर्शवतात, परंतु व्यावहारिकरित्या डेटाच्या उपलब्धतेमुळे आणि मोजमापातील गुंतागुंतीमुळे त्यांच्यात काही फरक दिसून येऊ शकतात.