राष्ट्रीय उत्पन्नाच्या प्रमुख संकल्पना खालीलप्रमाणे आहेत:

1. 1. सकल देशांतर्गत उत्पादन (Gross Domestic Product - GDP)

   सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP) म्हणजे एका विशिष्ट आर्थिक वर्षात (उदा. एका वर्षात) देशाच्या भौगोलिक सीमेमध्ये उत्पादित झालेल्या सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांचे एकूण बाजार मूल्य.

   यामध्ये परदेशी नागरिकांनी देशात केलेल्या उत्पादनाचा समावेश होतो, परंतु देशातील नागरिकांनी परदेशात केलेल्या उत्पादनाचा समावेश होत नाही.

   GDP हे कोणत्याही अर्थव्यवस्थेच्या आकाराचे आणि आरोग्याचे मोजमाप करण्यासाठी वापरले जाणारे एक महत्त्वाचे सूचक आहे.

   सूत्र: GDP = उपभोग (C) + गुंतवणूक (I) + सरकारी खर्च (G) + (निर्यात (X) - आयात (M))




2. 2. सकल राष्ट्रीय उत्पादन (Gross National Product - GNP)

   सकल राष्ट्रीय उत्पादन (GNP) म्हणजे एका विशिष्ट आर्थिक वर्षात एखाद्या देशाच्या नागरिकांनी, मग ते देशात असोत किंवा परदेशात असोत, उत्पादित केलेल्या सर्व अंतिम वस्तू आणि सेवांचे एकूण बाजार मूल्य.

   GNP ची गणना करण्यासाठी GDP मध्ये देशाच्या नागरिकांनी परदेशातून मिळवलेले निव्वळ उत्पन्न (निव्वळ परदेशी घटक उत्पन्न) जोडले जाते आणि परदेशी नागरिकांनी देशातून मिळवलेले उत्पन्न वजा केले जाते.

   सूत्र: GNP = GDP + परदेशातून मिळालेले निव्वळ घटक उत्पन्न




3. 3. निव्वळ देशांतर्गत उत्पादन (Net Domestic Product - NDP)

   निव्वळ देशांतर्गत उत्पादन (NDP) म्हणजे सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP) मधून घसारा (Depreciation) वजा केल्यावर मिळणारी रक्कम. घसारा म्हणजे उत्पादन प्रक्रियेत भांडवली वस्तूंची (उदा. यंत्रसामग्री, इमारत) होणारी झीज.

   NDP हे देशाच्या सीमेमध्ये एका वर्षात झालेल्या निव्वळ उत्पादनाचे मोजमाप करते, ज्यात भांडवली वस्तूंची झीज विचारात घेतली जाते.

   सूत्र: NDP = GDP - घसारा




4. 4. निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन (Net National Product - NNP)

   निव्वळ राष्ट्रीय उत्पादन (NNP) म्हणजे सकल राष्ट्रीय उत्पादन (GNP) मधून घसारा वजा केल्यावर मिळणारी रक्कम.

   NNP हे एखाद्या देशाच्या नागरिकांनी, मग ते देशात असोत किंवा परदेशात, एका वर्षात केलेल्या निव्वळ उत्पादनाचे मोजमाप करते, ज्यात भांडवली वस्तूंची झीज विचारात घेतली जाते.

   सूत्र: NNP = GNP - घसारा

   किंवा

   NNP = NDP + परदेशातून मिळालेले निव्वळ घटक उत्पन्न




5. 5. खर्च करण्यायोग्य उत्पन्न (Disposable Income - DI)

   खर्च करण्यायोग्य उत्पन्न (DI) म्हणजे व्यक्ती किंवा कुटुंबाला सर्व कर (उदा. आयकर) आणि इतर अनिवार्य कपाती (उदा. भविष्य निर्वाह निधी योगदान) वजा केल्यानंतर खर्च करण्यासाठी किंवा बचत करण्यासाठी उपलब्ध असलेले उत्पन्न.

   हे उत्पन्न लोकांच्या वास्तविक क्रयशक्तीचे (Purchasing Power) आणि त्यांच्या उपभोगाच्या क्षमतेचे निदर्शक आहे.

   सूत्र: खर्च करण्यायोग्य उत्पन्न = वैयक्तिक उत्पन्न - वैयक्तिक कर (आणि इतर अनिवार्य कपात)