जैन दर्शनानुसार, विश्व आणि जीव यांच्या स्वरूपाचे विश्लेषण करण्यासाठी सात तत्वे (सप्त तत्वे) अत्यंत महत्त्वाची मानली जातात. ही तत्वे खालीलप्रमाणे आहेत:

• १. जीव (Jiva):

  जीव म्हणजे आत्मा किंवा चैतन्य असलेले द्रव्य. हे शाश्वत, अविनाशी आणि कर्मबंधातून मुक्त झाल्यावर मोक्ष प्राप्त करू शकते.

• २. अजीव (Ajiva):

  अजीव म्हणजे चैतन्य नसलेले द्रव्य. यामध्ये पुद्गल (पदार्थ/मॅटर), धर्म (गतीला साहाय्य करणारे), अधर्म (स्थिरतेला साहाय्य करणारे), आकाश (अवकाश) आणि काल (वेळ) यांचा समावेश होतो.

• ३. आस्रव (Asrava):

  आस्रव म्हणजे कर्मांचे आत्म्याकडे आकर्षित होणे किंवा आत्म्यामध्ये कर्मांचा प्रवेश होणे. मन, वचन आणि कायेच्या प्रवृत्तींमुळे कर्मांचा ओघ आत्म्याकडे येतो.

• ४. बंध (Bandha):

  बंध म्हणजे आस्रवामुळे आत्म्याला कर्म चिकटणे. हे कर्म आत्म्याच्या नैसर्गिक शुद्ध स्वरूपाला झाकते आणि त्याला संसारात अडकवून ठेवते.

• ५. संवर (Samvara):

  संवर म्हणजे नवीन कर्मांचा आत्म्याकडे येण्याचा प्रवाह थांबवणे. योग्य आचरण, तपस्या आणि संयम यांच्याद्वारे हे साध्य केले जाते.

• ६. निर्जरा (Nirjara):

  निर्जरा म्हणजे आत्म्याला चिकटलेली जुनी कर्मे झटकून टाकणे किंवा त्यांचा नाश करणे. ही प्रक्रिया तपस्या, उपवास आणि प्रायश्चित्ताने घडते.

• ७. मोक्ष (Moksha):

  मोक्ष म्हणजे आत्म्याची सर्व कर्मांपासून पूर्ण मुक्ती. कर्मबंधनातून पूर्णपणे मुक्त झाल्यावर आत्मा आपल्या शुद्ध, अनंत ज्ञान, अनंत दर्शन, अनंत सुख आणि अनंत शक्तीच्या स्वरूपात स्थिर होतो.

ही सात तत्वे जैन दर्शनातील नैतिक आणि आध्यात्मिक आचरणाचा आधारस्तंभ आहेत, जे आत्म्याच्या शुद्धीकरणाचा आणि मुक्तीचा मार्ग स्पष्ट करतात.