धर्म

संत तुकाराम महाराजांचा ९०९ वा अभंग खालीलप्रमाणे आहे:

अभंग ९०९

सत्य असत्यासी मन केलें ग्वाही । मानियेलें नाहीं बहुमता ॥१॥

खोट्याचे खोटें निवडावें आधीं । सत्य तेंचि बुद्धि लागावें ॥२॥

सोनियाचा वास घेणार कायसें । कळावें तैसें खर्‍या खोट्या ॥३॥

तुका म्हणे कांहीं नाहीं आतां संदेह । प्रत्यक्ष हा देह बोलतसे ॥४॥

भगवान बुद्धांनी सांगितलेली चार आर्यसत्ये (चतुरार्यसत्ये) बौद्ध धर्माचा आधारस्तंभ आहेत. ही सत्ये मानवी जीवनातील दुःख आणि त्यातून मुक्त होण्याचा मार्ग स्पष्ट करतात. ती खालीलप्रमाणे आहेत:

1. दुःख आर्यसत्य (सगळे दुःख आहे)

   या पहिल्या आर्यसत्यानुसार, जीवन हे दुःखमय आहे. याचा अर्थ केवळ शारीरिक वेदना किंवा मानसिक क्लेश एवढाच नाही, तर अनित्यतेमुळे (नाशवंतपणामुळे) होणारी निराशा, अपूर्णता आणि असमाधान यांचाही यात समावेश होतो. जन्म, वृद्धत्व, आजारपण, मृत्यू, प्रिय व्यक्तींपासून दूर होणे, अप्रिय व्यक्तींच्या सान्निध्यात असणे आणि जे हवे ते न मिळणे हे सर्व दुःखच आहे, असे बुद्ध सांगतात.

2. दुःख समुदय आर्यसत्य (दुःखाचे कारण आहे)

   दुसरे आर्यसत्य दुःखाचे मूळ कारण स्पष्ट करते. हे कारण म्हणजे 'तृष्णा' (इच्छा, वासना किंवा आसक्ती). आपल्या मनातील विविध प्रकारच्या इच्छा, लोभ, आसक्ती आणि अज्ञान यामुळे दुःख निर्माण होते. आपण शाश्वत सुख किंवा चिरंतन वस्तूंच्या मागे लागतो, पण जग अनित्य असल्यामुळे त्या न मिळाल्यास किंवा नष्ट झाल्यास आपल्याला दुःख होते. या तृष्णेमुळेच आपण जन्म-मृत्यूच्या चक्रात (संसारचक्रात) अडकतो.

3. दुःख निरोध आर्यसत्य (दुःखाचे निवारण शक्य आहे)

   तिसरे आर्यसत्य सांगते की, दुःखाचा अंत करणे शक्य आहे. जेव्हा तृष्णा पूर्णपणे नष्ट होते, तेव्हा दुःखाचाही अंत होतो. या अवस्थेला 'निर्वाण' असे म्हणतात. निर्वाण म्हणजे सर्व वासना, आसक्ती आणि अज्ञानाचा नाश होय. ही दुःखमुक्त अवस्था आहे, जिथे कोणत्याही प्रकारची इच्छा किंवा आसक्ती नसते.

4. दुःख निरोध गामिनी प्रतिपदा आर्यसत्य (दुःख निवारणाचा मार्ग आहे)

   चौथे आर्यसत्य दुःखाच्या अंताकडे घेऊन जाणारा मार्ग स्पष्ट करते. हा मार्ग म्हणजे 'अष्टांगिक मार्ग' (आठ-पट मार्ग). बुद्धांनी सांगितलेला हा मध्यम मार्ग आहे, जो अतिशय भोग आणि अतिशय तपस्या दोन्ही टाळून सम्यक जीवन जगण्याचे शिकवतो. अष्टांगिक मार्गात खालील आठ गोष्टींचा समावेश होतो:

   • सम्यक दृष्टी (Right Understanding)
   • सम्यक संकल्प (Right Thought)
   • सम्यक वाचा (Right Speech)
   • सम्यक कर्म (Right Action)
   • सम्यक आजीविका (Right Livelihood)
   • सम्यक व्यायाम (Right Effort)
   • सम्यक स्मृती (Right Mindfulness)
   • सम्यक समाधी (Right Concentration)

   या मार्गाचे पालन केल्याने व्यक्ती दुःखमुक्त होऊन निर्वाणाची अवस्था प्राप्त करू शकते.

इस्लाम धर्म

इस्लाम हा जगातील एक प्रमुख एकेश्वरवादी धर्म आहे. याची स्थापना ७व्या शतकात अरबी द्वीपकल्पात प्रेषित मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम) यांनी केली. 'इस्लाम' या शब्दाचा अर्थ 'अल्लाहला (परमेश्वर) शरण जाणे' किंवा 'शांतता' असा होतो. या धर्माचे अनुयायी 'मुस्लिम' म्हणून ओळखले जातात.

इस्लामचे मुख्य सिद्धांत आणि आधारस्तंभ खालीलप्रमाणे आहेत:

• एकेश्वरवाद (तौहीद): अल्लाह (परमेश्वर) एक आणि अद्वितीय आहे. तोच एकमात्र पूजनीय आहे.
• पवित्र ग्रंथ: 'कुराण' हा इस्लामचा पवित्र ग्रंथ आहे, जो अल्लाहने प्रेषित मुहम्मद (स.) यांच्यावर प्रकट केला असे मुस्लिम मानतात.
• प्रेषित: प्रेषित मुहम्मद (स.) हे अल्लाहचे अंतिम प्रेषित आहेत, असे मुस्लिम मानतात.
• इस्लामचे पाच आधारस्तंभ:
  1. कलमा (शहादा): अल्लाहशिवाय अन्य कोणताही उपास्य नाही आणि मुहम्मद (स.) हे त्याचे प्रेषित आहेत यावर विश्वास ठेवणे आणि त्याची घोषणा करणे.
  2. नमाज: दिवसातून पाच वेळा अल्लाहची प्रार्थना करणे.
  3. जकात: आपल्या संपत्तीतील विशिष्ट भाग गरिबांना दान करणे.
  4. रोजा (उपवास): रमजान महिन्यात उपवास करणे.
  5. हज: आयुष्यात एकदा मक्का येथील पवित्र काबा येथे यात्रा करणे (शारीरिक आणि आर्थिक दृष्ट्या शक्य असल्यास).

इस्लाम शांतता, न्याय, समानता, दानधर्म आणि मानवी बंधुत्वाचा संदेश देतो.

योग

योग ही प्राचीन भारताची एक आध्यात्मिक आणि शारीरिक साधना पद्धती आहे. 'योग' या शब्दाचा अर्थ संस्कृतमध्ये 'जोडणे' किंवा 'एकत्र करणे' असा होतो. याचा उद्देश शरीर, मन आणि आत्मा यांना एकत्र करून आंतरिक शांतता, संतुलन आणि आत्म-साक्षात्कार प्राप्त करणे हा आहे.

योगाची मुख्य तत्त्वे आणि पद्धती खालीलप्रमाणे आहेत:

• आसने: विविध शारीरिक मुद्रा किंवा पोझेस ज्यामुळे शरीर लवचिक, निरोगी आणि बलवान होते. ही आसने शारीरिक आरोग्य सुधारण्यास आणि ऊर्जा पातळी वाढविण्यात मदत करतात.
• प्राणायाम: श्वास नियंत्रणाचे व्यायाम. प्राणायामामुळे मनाला शांतता मिळते, ताण कमी होतो आणि शरीरातील प्राणशक्ती (जीवन ऊर्जा) संतुलित होते.
• ध्यान (मेडिटेशन): मनाला एकाग्र करून आंतरिक शांतता, जागरूकता आणि मानसिक स्थिरता प्राप्त करणे. ध्यानामुळे एकाग्रता वाढते आणि नकारात्मक विचार कमी होतात.
• यम आणि नियम: हे योगाचे नैतिक आणि आचारसंहितेचे नियम आहेत, जे व्यक्तीला सामाजिक आणि वैयक्तिक स्तरावर योग्य आचरण शिकवतात (उदा. अहिंसा, सत्य, संतोष, तपस).
• मुद्रा आणि बंध: शरीरातील ऊर्जा प्रवाहाला नियंत्रित करणाऱ्या विशिष्ट हातांच्या किंवा शरीराच्या मुद्रा आणि स्नायूंचे संकोचन.

योगामुळे केवळ शारीरिक आरोग्यच नाही, तर मानसिक स्थिरता आणि आध्यात्मिक वाढ देखील साधण्यास मदत होते. आजच्या काळात योग एक जागतिक स्तरावर स्वीकारलेली आरोग्य आणि कल्याण पद्धती बनली आहे.

भगवंताच्या स्वरूपाबद्दल विविध धार्मिक आणि तात्विक विचारांनुसार वेगवेगळी मते आहेत. त्यामुळे भगवंत भौतिक (साकार) आहे की निराकार, याचे कोणतेही एकच निश्चित उत्तर नाही.

१. निराकार (Formless):

• अनेक आध्यात्मिक परंपरांमध्ये भगवंताला निराकार मानले जाते. याचा अर्थ असा की भगवंताला कोणतेही विशिष्ट भौतिक रूप किंवा आकार नाही.
• तो सर्वव्यापी, अनंत, अनादि, आणि अदृश्य असतो. तो काळ आणि अवकाशाच्या पलीकडचा असतो.
• या दृष्टिकोनातून, भगवंत हा केवळ एक ऊर्जा, चेतना किंवा परम सत्य आहे, ज्याला आपल्या इंद्रियांनी किंवा भौतिक रूपाने अनुभवता येत नाही. उदाहरणार्थ, अद्वैत वेदांत परंपरा भगवंताला निराकार ब्रह्म मानते.

२. साकार / भौतिक (With Form / Physical Manifestation):

• दुसऱ्या बाजूला, अनेक भक्ती परंपरांमध्ये भगवंताला साकार मानले जाते. याचा अर्थ असा की भगवंत विविध भौतिक रूपांमध्ये किंवा अवतारांमध्ये प्रकट होऊ शकतो.
• भक्तांना भगवंताशी नाते जोडण्यासाठी आणि त्याची उपासना करण्यासाठी हे साकार रूप महत्त्वाचे वाटते. विष्णू, शिव, देवी, कृष्ण, राम यांसारखी रूपे ही भगवंताची साकार रूपे मानली जातात.
• या रूपांमध्ये भगवंत मानवाच्या समजूतदारपणासाठी आणि उद्धारासाठी प्रकट होतो, असे मानले जाते. ही रूपे भौतिक असली तरी ती दिव्य आणि अलौकिक असतात.

सारांश:

काही परंपरांमध्ये असे मानले जाते की भगवंत मूळतः निराकार आहे, परंतु भक्तांच्या कल्याणासाठी किंवा लीलेसाठी तो विविध साकार रूपे धारण करतो. त्यामुळे 'निराकार' हे त्याचे मूळ आणि सर्वव्यापी स्वरूप आहे, तर 'साकार' हे त्याचे प्रकट स्वरूप आहे, ज्याद्वारे तो भक्तांशी संवाद साधतो.

या दोन्ही संकल्पना एकाच परम सत्याच्या दोन बाजू आहेत, असेही अनेक संत आणि तत्त्वज्ञ सांगतात.

सकाळच्या शुभेच्छा देण्यासाठी सुंदर अभंग निरूपणासह:

आपल्या दिवसाची सुरुवात सकारात्मक आणि आध्यात्मिक विचारांनी व्हावी, यासाठी संत तुकाराम महाराजांचा हा सुंदर अभंग आणि त्याचे निरूपण:

अभंग:

उठा उठा हो सकळिक, वाचे स्मरावा पांडुरंग |

त्याचे नाम घेता, महादोष जाती, पुण्य फळ पावती, त्रिलोकीचे ||

हरी उच्चारणी अनंत पापराशी, जातील थेट वैकुंठासी |

तुका म्हणे जागा, होईन आता, पंढरीनाथा, भेटीसाठी ||

निरूपण (अर्थ):

या अभंगातून संत तुकाराम महाराज आपल्याला सकाळी लवकर उठून परमेश्वराचे स्मरण करण्याचे महत्त्व सांगतात. हा अभंग आपल्याला दिवसाची सुरुवात सकारात्मक आणि आध्यात्मिक विचारांनी कशी करावी हे शिकवतो.

• "उठा उठा हो सकळिक, वाचे स्मरावा पांडुरंग" – हे वाक्य आपल्याला आवाहन करते की, 'अहो सर्व लोकहो, उठा! आपल्या वाणीने (तोंडाने) पांडुरंगाचे (विठ्ठलाचे) स्मरण करा.' म्हणजेच, सकाळी उठल्याबरोबर भगवंताचे नामस्मरण करा, त्याच्या नामाचा जप करा.

• "त्याचे नाम घेता, महादोष जाती, पुण्य फळ पावती, त्रिलोकीचे" – परमेश्वराचे नामस्मरण केल्याने आपले मोठे मोठे दोष (पापे) नाहीसे होतात आणि तिन्ही लोकांचे पुण्य आपल्याला मिळते. याचा अर्थ असा की, भगवंताच्या नामस्मरणाने आपले मन शुद्ध होते, वाईट विचारांचा नाश होतो आणि आपल्याला अत्यंत पवित्र व शुभ फल प्राप्त होते.

• "हरी उच्चारणी अनंत पापराशी, जातील थेट वैकुंठासी" – 'हरी' या नावाचा उच्चार केल्याने अनंत जन्मांची पापे दूर होतात आणि आपल्याला थेट वैकुंठाची (परमेश्वराच्या निवासस्थानाची) प्राप्ती होते. हे नामस्मरणाचे अपरंपार सामर्थ्य दर्शवते.

• "तुका म्हणे जागा, होईन आता, पंढरीनाथा, भेटीसाठी" – संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, 'मी आता जागा झालो आहे, पंढरीनाथाच्या (विठ्ठलाच्या) भेटीसाठी.' याचा अर्थ केवळ शारीरिक जागृती नाही, तर आध्यात्मिक जागृती होय. भक्ताचे मन भगवंताच्या भेटीसाठी (अनुभवासाठी) उत्सुक झाले आहे.

या अभंगातून संत तुकाराम महाराज आपल्याला सांगतात की, सकाळी उठल्याबरोबर परमेश्वराचे स्मरण करणे हे आपल्या दिवसाची सर्वोत्तम सुरुवात आहे. यामुळे आपले मन