संशोधन कार्य करताना संशोधन प्रश्न (Research Question) आणि परिकल्पना (Hypothesis) हे दोन महत्त्वाचे घटक आहेत. ते संशोधनाला योग्य दिशा देतात आणि संशोधनाचे उद्दिष्ट स्पष्ट करतात.

संशोधन प्रश्न (Research Question)

संशोधन प्रश्न म्हणजे असा मूलभूत प्रश्न जो संशोधकाला आपल्या अभ्यासातून कोणत्या गोष्टीचे उत्तर शोधायचे आहे, हे स्पष्ट करतो. हा प्रश्न संशोधनाच्या संपूर्ण प्रक्रियेला मार्गदर्शन करतो आणि संशोधनाची व्याप्ती व दिशा निश्चित करतो.

संशोधन प्रश्नाची वैशिष्ट्ये:

• स्पष्ट आणि केंद्रित (Clear and Focused): तो संदिग्ध नसावा आणि एका विशिष्ट मुद्द्यावर लक्ष केंद्रित करणारा असावा.
• उत्तर देता येण्याजोगा (Answerable): उपलब्ध संसाधने आणि पद्धती वापरून त्याचे उत्तर शोधणे शक्य असावे.
• संबंधित (Relevant): अभ्यासाच्या क्षेत्राशी आणि समस्येशी संबंधित असावा.
• सूक्ष्म (Specific): सामान्य प्रश्नांऐवजी विशिष्ट पैलूंवर आधारित असावा.

संशोधन प्रश्नाचे महत्त्व:

• संशोधनाचे उद्दिष्ट स्पष्ट करतो.
• अभ्यासाची व्याप्ती मर्यादित करतो.
• माहिती संकलन आणि विश्लेषण पद्धती निवडण्यास मदत करतो.
• संशोधनाच्या निष्कर्षांना आधार देतो.

परिकल्पना (Hypothesis)

परिकल्पना म्हणजे दोन किंवा अधिक चलांमधील (variables) संबंधांबद्दलचे एक तात्पुरते विधान किंवा अंदाज, जे वैज्ञानिक पद्धतीने तपासले जाऊ शकते. हे एक प्रकारचे सुशिक्षित अनुमान (educated guess) असते जे संशोधनाच्या सुरुवातीला मांडले जाते आणि नंतर माहिती गोळा करून त्याची सत्यता पडताळली जाते.

परिकल्पनेची वैशिष्ट्ये:

• तपासण्यायोग्य (Testable): माहिती गोळा करून त्याची सत्यता किंवा असत्यता सिद्ध करता यावी.
• विशिष्ट (Specific): संदिग्धता टाळून स्पष्टपणे मांडलेली असावी.
• नाकारण्यायोग्य (Falsifiable): असे विधान असावे जे चुकीचे सिद्ध करण्याची शक्यता असावी.
• चलांमधील संबंध स्पष्ट करणारी (States Relationship between Variables): दोन किंवा अधिक चलांमधील अपेक्षित संबंध स्पष्टपणे दर्शवते.

परिकल्पनेचे प्रकार:

• शून्य परिकल्पना (Null Hypothesis - H0): ही परिकल्पना सहसा चलांमध्ये कोणताही संबंध नाही किंवा कोणताही फरक नाही असे सांगते. संशोधक सामान्यतः ही परिकल्पना नाकारण्याचा प्रयत्न करतो. उदा. "शिक्षण आणि उत्पन्न यांच्यात कोणताही संबंध नाही."
• पर्यायी परिकल्पना (Alternative Hypothesis - H1): ही परिकल्पना शून्य परिकल्पनेच्या विरुद्ध असते. ती चलांमध्ये संबंध आहे किंवा फरक आहे असे सूचित करते. उदा. "शिक्षण आणि उत्पन्न यांच्यात सकारात्मक संबंध आहे."

परिकल्पनेचे महत्त्व:

• संशोधनाला विशिष्ट दिशा देते.
• कोणती माहिती गोळा करावी आणि कशी विश्लेषित करावी हे ठरवते.
• वैज्ञानिक पद्धतीचा आधार आहे.
• संशोधनाच्या निष्कर्षांना वैधता प्रदान करते.

संशोधन प्रश्न आणि परिकल्पना यांच्यातील संबंध

संशोधन प्रश्न हा अधिक व्यापक असतो आणि तो कोणत्या समस्येचे निराकरण करायचे आहे हे दर्शवतो, तर परिकल्पना हा त्या संशोधन प्रश्नाचे संभाव्य उत्तर असतो जो तपासला जाऊ शकतो. अनेकदा, एक संशोधन प्रश्न अनेक परिकल्पनांना जन्म देऊ शकतो. संशोधन प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी परिकल्पना तयार केली जाते आणि तिची तपासणी केली जाते.