संशोधनाच्या समस्येचे सूत्रीकरण (Formulation of a Research Problem) म्हणजे संशोधनासाठी निवडलेल्या विषयाला विशिष्ट, स्पष्ट आणि तपासण्यायोग्य प्रश्नामध्ये रूपांतरित करणे होय. हे संशोधन प्रक्रियेतील सर्वात महत्त्वाचे पाऊल आहे, कारण यावरच संपूर्ण संशोधनाची दिशा, पद्धत आणि यश अवलंबून असते.

संशोधनाच्या समस्येचे महत्त्व:

• दिशादर्शन: संशोधन समस्येचे योग्य सूत्रीकरण संशोधकाला संशोधनाची नेमकी दिशा ठरविण्यात मदत करते. त्यामुळे संशोधक विचलित न होता आपल्या उद्दिष्टांवर लक्ष केंद्रित करू शकतो.
• उद्दिष्टांची स्पष्टता: यामुळे संशोधनाची उद्दिष्ट्ये आणि अपेक्षित परिणाम स्पष्ट होतात.
• पद्धतीची निवड: समस्येच्या स्वरूपानुसार योग्य संशोधन पद्धती (उदा. सर्वेक्षण, प्रायोगिक, गुणात्मक, संख्यात्मक) निवडणे सोपे होते.
• साहित्याचा अभ्यास: नेमक्या कोणत्या साहित्याचा (Literature Review) अभ्यास करायचा हे ठरवण्यासाठी मदत करते.
• संसाधनांचा वापर: वेळ, पैसा आणि मनुष्यबळ यांसारख्या संसाधनांचा प्रभावीपणे वापर करण्यास मदत करते.
• सार्थक निष्कर्ष: सुस्पष्ट समस्या असल्यामुळे संशोधनातून मिळणारे निष्कर्ष अधिक विश्वसनीय आणि उपयुक्त ठरतात.

संशोधनाच्या समस्येच्या सूत्रीकरणाची प्रक्रिया/पायऱ्या:

1. विस्तृत विषयाची निवड (Identifying a Broad Area):

   संशोधकाला ज्या क्षेत्रात रुची आहे किंवा ज्या क्षेत्रात नवीन ज्ञान निर्मितीची शक्यता आहे, असा एक व्यापक विषय सुरुवातीला निवडला जातो. उदा. "शिक्षण", "पर्यावरण", "आरोग्य".

2. विषयाचे संकुचन (Narrowing Down the Topic):

   निवडलेला विस्तृत विषय अधिक विशिष्ट बनवणे आवश्यक आहे. उदा. "शिक्षण" वरून "प्राथमिक शिक्षणातील समस्या" किंवा "पर्यावरण" वरून "शहरी प्रदूषणाचे परिणाम".

3. साहित्याचा सखोल अभ्यास (Extensive Literature Review):

   निवडलेल्या संकुचित विषयावर पूर्वी झालेल्या संशोधनाचा अभ्यास करणे. यामुळे विषयातील ज्ञानाची सद्यस्थिती, संशोधनातील पोकळी (Research Gap) आणि पूर्वीच्या संशोधनातील मर्यादा समजतात. हा अभ्यास संशोधन समस्या निश्चित करण्यासाठी खूप महत्त्वाचा आहे.

4. संशोधन समस्येची ओळख (Identifying the Problem):

   साहित्य अभ्यासातून मिळालेल्या माहितीच्या आधारे, संशोधक कोणत्या विशिष्ट प्रश्नाचे उत्तर शोधू इच्छितो किंवा कोणती समस्या सोडवू इच्छितो हे निश्चित करतो. हीच संशोधनाची मूळ समस्या असते.

5. चलांची ओळख (Identifying Variables):

   संशोधन समस्येशी संबंधित मुख्य घटक किंवा चलांना (Variables) ओळखणे. उदा. 'मोबाइल फोनच्या वापराचा विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक कामगिरीवर परिणाम' या समस्येत 'मोबाइल फोनचा वापर' आणि 'शैक्षणिक कामगिरी' ही चलने आहेत.

6. संशोधनाची उद्दिष्ट्ये निश्चित करणे (Defining Research Objectives):

   संशोधन समस्येचे लहान, मोजण्यायोग्य आणि साध्य करण्यायोग्य भागांमध्ये विभाजन करणे. ही उद्दिष्ट्ये संशोधनातून काय साध्य करायचे आहे, हे स्पष्ट करतात.

7. संशोधन प्रश्न तयार करणे (Formulating Research Questions):

   संशोधनाची उद्दिष्ट्ये आणि समस्या यांच्या आधारावर विशिष्ट प्रश्न तयार करणे. या प्रश्नांची उत्तरे शोधणे हेच संशोधनाचे अंतिम ध्येय असते.

8. कार्यप्रणालीची रचना (Developing a Conceptual Framework):

   संशोधन समस्येशी संबंधित विविध घटकांमधील संभाव्य संबंध दर्शवणारे एक वैचारिक किंवा सैद्धांतिक आराखडा (Conceptual Framework) तयार करणे.

9. समस्येचे स्पष्ट विधान (Stating the Problem Clearly):

   शेवटी, निवडलेली संशोधन समस्या एक किंवा दोन वाक्यांमध्ये स्पष्ट, संक्षिप्त आणि अचूकपणे मांडणे. हे विधान संशोधनातील नेमकी कोणती पोकळी भरून काढली जाणार आहे, हे स्पष्ट करते.

चांगल्या संशोधन समस्येची वैशिष्ट्ये:

• स्पष्टता आणि संदिग्धता नसणे (Clarity and Unambiguity): समस्या स्पष्ट आणि समजण्यास सोपी असावी, त्यात कोणताही गोंधळ नसावा.
• तपासण्यायोग्य (Researchable): निवडलेली समस्या वैज्ञानिक पद्धती वापरून तपासण्यायोग्य असावी. आवश्यक डेटा उपलब्ध असण्याची शक्यता असावी.
• महत्त्वपूर्ण (Significant): संशोधनाने मिळणारे निष्कर्ष महत्त्वाचे असावेत आणि ते ज्ञान किंवा समाजासाठी उपयुक्त असावेत.
• नवीनता (Novelty): समस्या अशी असावी की तिच्यावर आधी फारसे संशोधन झाले नसेल किंवा तिचे नवीन पैलू तपासले जात असतील.
• व्यावहारिकता (Feasible): संशोधक आपल्या उपलब्ध वेळेत, संसाधनांमध्ये (पैसा, मनुष्यबळ) आणि कौशल्यांमध्ये ती समस्या सोडवू शकेल अशी ती असावी.

थोडक्यात, संशोधनाच्या समस्येचे योग्य सूत्रीकरण हे एखाद्या मजबूत इमारतीच्या पायासारखे असते. पाया भक्कम असेल तरच इमारत मजबूत उभी राहते, त्याचप्रमाणे समस्येचे सूत्रीकरण अचूक असेल तरच संशोधन यशस्वी आणि परिणामकारक ठरते.