सर्वेक्षण आणि सामाजिक संशोधन (Survey and Social Research)

सामाजिक संशोधन आणि सर्वेक्षण हे दोन परस्परसंबंधित संकल्पना आहेत, ज्यांचा उपयोग समाजातील विविध पैलू, मानवी वर्तन आणि सामाजिक समस्या समजून घेण्यासाठी केला जातो. जरी ते एकमेकांशी जोडलेले असले तरी, त्यांच्यात मूलभूत फरक आहे.

१. सामाजिक संशोधन (Social Research):

• अर्थ: सामाजिक संशोधन म्हणजे सामाजिक घटना, मानवी वर्तन, सामाजिक रचना आणि प्रक्रिया यांचा पद्धतशीर अभ्यास करणे. याचे मुख्य उद्दिष्ट सामाजिक जीवनाबद्दल नवीन ज्ञान मिळवणे, सध्याच्या सिद्धांतांची पडताळणी करणे किंवा सामाजिक समस्यांवर उपाय शोधणे हे असते.
• उद्दिष्टे: सामाजिक संशोधनाद्वारे समाजातील विविध प्रश्नांची उत्तरे शोधली जातात, जसे की लोक विशिष्ट प्रकारे का वागतात, सामाजिक बदल कसे घडतात, किंवा एखाद्या धोरणाचे समाजावर काय परिणाम होतात.
• पद्धती: सामाजिक संशोधन विविध पद्धतींचा वापर करते, ज्यामध्ये गुणात्मक (Qualitative) आणि संख्यात्मक (Quantitative) अशा दोन्ही प्रकारच्या पद्धतींचा समावेश असतो.
  • गुणात्मक पद्धती: मुलाखती (Interviews), समूह चर्चा (Focus Groups), केस स्टडी (Case Studies), सहभागी निरीक्षण (Participant Observation) इत्यादी. या पद्धती खोलवर माहिती मिळवण्यासाठी वापरल्या जातात.
  • संख्यात्मक पद्धती: सर्वेक्षण (Surveys), प्रयोग (Experiments), सामग्री विश्लेषण (Content Analysis) इत्यादी. या पद्धती मोठ्या प्रमाणावर संख्यात्मक डेटा गोळा करण्यासाठी वापरल्या जातात.

२. सर्वेक्षण (Survey):

• अर्थ: सर्वेक्षण ही सामाजिक संशोधनातील एक विशिष्ट संख्यात्मक पद्धत आहे, ज्याचा उपयोग लोकांच्या मतांचा, दृष्टिकोनांचा, वर्तनाचा आणि वैशिष्ट्यांचा मोठ्या नमुन्यातून (Sample) माहिती गोळा करण्यासाठी केला जातो. यामध्ये पूर्वनियोजित प्रश्नांच्या संचाचा (प्रश्नावली - Questionnaire) वापर केला जातो.
• उद्दिष्टे: सर्वेक्षणाचे मुख्य उद्दिष्ट मोठ्या लोकसंख्येबद्दल विशिष्ट माहिती गोळा करणे, सामाजिक प्रवृत्ती (Trends) ओळखणे, किंवा वेगवेगळ्या गटांमधील तुलना करणे हे असते.
• माहिती संकलन: सर्वेक्षणात माहिती गोळा करण्यासाठी प्रश्नावली, टेलिफोन मुलाखती, ऑनलाइन सर्वेक्षण किंवा प्रत्यक्ष मुलाखती यांसारख्या साधनांचा वापर केला जातो. प्रश्नांची रचना सहसा बंदिस्त स्वरूपाची (Closed-ended) असते, ज्यामुळे संख्यात्मक विश्लेषण सोपे होते.
• फायदे:
  • मोठ्या लोकसंख्येकडून कमी वेळेत माहिती गोळा करणे शक्य होते.
  • मिळालेला डेटा संख्यात्मक असल्याने त्याचे विश्लेषण करणे सोपे होते.
  • योग्य नमुना निवडल्यास, निष्कर्षांचे मोठ्या लोकसंख्येपर्यंत सामान्यीकरण (Generalization) करता येते.
• मर्यादा:
  • विषयाची सखोल माहिती मिळवणे कठीण असते.
  • उत्तरदात्यांनी दिलेली माहिती नेहमीच सत्य असेल असे नाही.
  • प्रश्नांची रचना सदोष असल्यास चुकीचे निष्कर्ष निघू शकतात.

सर्वेक्षण आणि सामाजिक संशोधन यांचा संबंध:

सर्वेक्षण हे सामाजिक संशोधनाचे एक महत्त्वाचे आणि मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाणारे साधन किंवा पद्धत आहे. सामाजिक संशोधन हे एक विस्तृत क्षेत्र आहे, ज्यामध्ये विविध पद्धती आणि दृष्टिकोन समाविष्ट आहेत. सर्वेक्षण ही त्यापैकीच एक पद्धत आहे, जी विशेषतः संख्यात्मक डेटा गोळा करण्यासाठी उपयुक्त आहे. थोडक्यात, सर्व सर्वेक्षणे सामाजिक संशोधनाचा भाग असू शकतात, परंतु सर्व सामाजिक संशोधन सर्वेक्षणाशिवाय इतर पद्धतींचाही वापर करते.

दोघेही मिळून समाजातील जटिल प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यास आणि सामाजिक धोरणे तयार करण्यास मदत करतात.