आधुनिक संशोधनात संगणकाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आणि अविभाज्य आहे. संगणकामुळे संशोधनाची कार्यक्षमता, अचूकता आणि व्याप्ती प्रचंड प्रमाणात वाढली आहे. संशोधनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर संगणक विविध प्रकारे उपयुक्त ठरतो. त्याचे प्रमुख उपयोग खालीलप्रमाणे आहेत:

• माहिती संकलन (Data Collection):
  • अनेक वैज्ञानिक उपकरणे (उदा. सेन्सर्स, स्पेक्ट्रोमीटर्स) थेट संगणकाशी जोडलेली असतात, ज्यामुळे माहितीचे स्वयंचलित संकलन (automatic data logging) होते.
  • ऑनलाइन सर्वेक्षण (online surveys) तयार करण्यासाठी आणि हजारो लोकांकडून माहिती गोळा करण्यासाठी संगणकाचा वापर होतो.
  • डिजिटल ग्रंथालये, डेटाबेस आणि शोध इंजिन वापरून संबंधित साहित्य (literature review) शोधणे आणि एकत्रित करणे सोपे होते.
• माहिती प्रक्रिया आणि विश्लेषण (Data Processing and Analysis):
  • मोठ्या प्रमाणात माहितीची सांख्यिकीय विश्लेषण (statistical analysis) करण्यासाठी SPSS, R, Python, SAS, MATLAB यांसारख्या सॉफ्टवेअरचा वापर होतो.
  • गुणात्मक माहितीचे (qualitative data) विश्लेषण करण्यासाठी NVivo, ATLAS.ti यांसारखे सॉफ्टवेअर उपयुक्त ठरतात.
  • प्रतिमा प्रक्रिया (image processing) आणि पॅटर्न ओळखण्यासाठी (pattern recognition) संगणकाचा वापर होतो, उदा. वैद्यकीय प्रतिमा (medical imaging), उपग्रहांच्या प्रतिमांचे विश्लेषण.
  • जटिल प्रणालींचे (complex systems) मॉडेलिंग (modeling) आणि सिम्युलेशन (simulation) करण्यासाठी संगणक आवश्यक आहे, उदा. हवामान अंदाज, अभियांत्रिकी डिझाइन, औषध विकास.
• माहिती साठवण आणि व्यवस्थापन (Data Storage and Management):
  • संशोधनासाठी मिळवलेली प्रचंड माहिती सुरक्षितपणे साठवण्यासाठी आणि व्यवस्थित ठेवण्यासाठी डेटाबेस (databases) आणि क्लाउड स्टोरेजचा (cloud storage) वापर होतो.
  • माहितीचे वर्गीकरण, शोधणे आणि गरज पडल्यास पुन्हा वापरणे संगणकामुळे सोपे होते.
• संवाद आणि सहकार्य (Communication and Collaboration):
  • ई-मेल, व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंग (उदा. Zoom, Google Meet) द्वारे संशोधक एकमेकांशी सहज संवाद साधू शकतात आणि दूरस्थपणे सहकार्य करू शकतात.
  • संशोधनाचे निकाल, अहवाल आणि डेटा एकमेकांसोबत शेअर करण्यासाठी ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मचा वापर होतो.
• लेखन आणि प्रकाशन (Writing and Publication):
  • संशोधन अहवाल, प्रबंध (thesis), शोधनिबंध (research papers) लिहिण्यासाठी वर्ड प्रोसेसर (उदा. Microsoft Word, Google Docs) वापरले जातात.
  • संदर्भ व्यवस्थापन (reference management) सॉफ्टवेअर (उदा. Zotero, Mendeley, EndNote) वापरून संदर्भांची नोंद ठेवणे आणि बिब्लिओग्राफी तयार करणे सोपे होते.
  • शोधनिबंधांचे अंतिम स्वरूप (formatting) देण्यासाठी आणि प्रकाशनासाठी तयार करण्यासाठी संगणकाचा वापर होतो.
• नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर (Application of New Technologies):
  • बायोइन्फॉर्मेटिक्समध्ये (bioinformatics) जनुकीय माहितीचे (genomic data) विश्लेषण करण्यासाठी संगणकाची भूमिका महत्त्वाची आहे.
  • कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) आणि मशीन लर्निंगचा (Machine Learning) वापर मोठ्या डेटासेटमधून नवीन नमुने (patterns) आणि अंतर्दृष्टी (insights) शोधण्यासाठी केला जातो.

थोडक्यात, संगणकाने संशोधनाची गती वाढवली आहे, गुंतागुंतीच्या समस्यांचे निराकरण करणे शक्य केले आहे आणि नवीन शोधांसाठी मार्ग मोकळा केला आहे. तो आधुनिक संशोधकासाठी एक अपरिहार्य साधन बनला आहे.