विज्ञान

इंधने: पेट्रोल, डिझेल, कोळसा, लाकूड, नैसर्गिक वायू, एलपीजी (LPG), सीएनजी (CNG) इत्यादी हे ऊर्जा स्त्रोत आहेत.

ही पदार्थ जाळल्यावर उष्णता आणि ऊर्जा निर्माण होते, ज्याचा उपयोग विविध कामांसाठी होतो, जसे की वाहने चालवणे, वीज निर्मिती करणे, स्वयंपाक करणे आणि औद्योगिक प्रक्रिया.

ध्वनीचे प्रामुख्याने वारंवारतेनुसार (frequency) खालील प्रकार पडतात:

• श्राव्य ध्वनी (Audible Sound):

  हा असा ध्वनी आहे जो मानवी कान ऐकू शकतात. त्याची वारंवारता साधारणपणे 20 हर्ट्झ (Hz) ते 20,000 हर्ट्झ (Hz) च्या दरम्यान असते.

• अवश्राव्य ध्वनी (Infrasound):

  या ध्वनीची वारंवारता 20 हर्ट्झपेक्षा कमी असते, त्यामुळे मानवी कान तो ऐकू शकत नाही. भूकंपाच्या लाटा, ज्वालामुखीचा उद्रेक, व्हेल आणि हत्ती यांसारखे मोठे प्राणी अवश्राव्य ध्वनी निर्माण करतात.

• श्राव्यातीत ध्वनी (Ultrasound):

  या ध्वनीची वारंवारता 20,000 हर्ट्झपेक्षा जास्त असते, त्यामुळे मानवी कान तो ऐकू शकत नाही. वटवाघुळे (bats), डॉल्फिन (dolphins) यांसारखे प्राणी याचा वापर करतात. तसेच, वैद्यकीय क्षेत्रात सोनोग्राफी (sonography) सारख्या उपकरणांमध्ये याचा उपयोग होतो.

ग्रहण प्रामुख्याने दोन प्रकारची असतात:

1. सूर्यग्रहण (Solar Eclipse)
2. चंद्रग्रहण (Lunar Eclipse)

या प्रत्येक प्रकाराचे आणखी उपप्रकार आहेत:

१. सूर्यग्रहण (Solar Eclipse):

जेव्हा चंद्र सूर्य आणि पृथ्वीच्या मध्ये येतो, तेव्हा तो सूर्याचा प्रकाश पृथ्वीपर्यंत पोहोचण्यापासून रोखतो. यामुळे पृथ्वीवर चंद्राची सावली पडते आणि सूर्य दिसेनासा होतो. सूर्यग्रहणाचे मुख्य तीन प्रकार आहेत:

• पूर्ण सूर्यग्रहण (Total Solar Eclipse): जेव्हा चंद्र सूर्य आणि पृथ्वी यांच्यामध्ये पूर्णपणे येतो आणि सूर्याला पूर्णपणे झाकतो, तेव्हा पूर्ण सूर्यग्रहण होते. यावेळी दिवस असूनही अंधार होतो.
• खंडग्रास सूर्यग्रहण (Partial Solar Eclipse): जेव्हा चंद्र सूर्याचा काही भागच झाकतो, तेव्हा खंडग्रास सूर्यग्रहण होते. यामध्ये सूर्याचा काही भाग दिसतो आणि काही भाग झाकलेला असतो.
• कंकणाकृती सूर्यग्रहण (Annular Solar Eclipse): जेव्हा चंद्र सूर्याच्या मधोमध येतो, पण त्याचा आकार सूर्याला पूर्णपणे झाकण्यासाठी पुरेसा नसतो (कारण चंद्र पृथ्वीपासून थोडा दूर असतो), तेव्हा सूर्याच्या कडा आगीच्या अंगठीसारख्या दिसतात. याला 'रिंग ऑफ फायर' असेही म्हणतात.

२. चंद्रग्रहण (Lunar Eclipse):

जेव्हा पृथ्वी सूर्य आणि चंद्राच्या मध्ये येते आणि पृथ्वीची सावली चंद्रावर पडते, तेव्हा चंद्रग्रहण होते. चंद्रग्रहणाचे मुख्य तीन प्रकार आहेत:

• पूर्ण चंद्रग्रहण (Total Lunar Eclipse): जेव्हा पृथ्वी पूर्णपणे चंद्र आणि सूर्याच्या मध्ये येते आणि चंद्रावर पृथ्वीची गडद सावली (Umbra) पडते, तेव्हा पूर्ण चंद्रग्रहण होते. यावेळी चंद्र लालसर किंवा तांबूस रंगाचा दिसू शकतो, याला 'ब्लड मून' असेही म्हणतात.
• खंडग्रास चंद्रग्रहण (Partial Lunar Eclipse): जेव्हा पृथ्वीची सावली चंद्राच्या काही भागावरच पडते, तेव्हा खंडग्रास चंद्रग्रहण होते. यात चंद्राचा काही भाग दिसतो आणि काही भाग अंधारात असतो.
• उपछाया चंद्रग्रहण (Penumbral Lunar Eclipse): जेव्हा चंद्र पृथ्वीच्या फिकट सावलीतून (Penumbra) जातो, तेव्हा उपछाया चंद्रग्रहण होते. या ग्रहणात चंद्राचा प्रकाश फक्त थोडासा मंदावलेला दिसतो आणि ते सहजपणे ओळखणे कठीण असते.

सिमेंट (पोर्टलँड सिमेंट) हे अनेक घटकांपासून बनलेले असते. याचे मुख्य रासायनिक घटक खालीलप्रमाणे आहेत:

• कॅल्शियम ऑक्साईड (Calcium Oxide - CaO): याला चुना (Lime) असेही म्हणतात. सिमेंटमध्ये हा घटक सुमारे 60-67% असतो आणि तो सिमेंटला शक्ती देतो.
• सिलिकॉन डायऑक्साईड (Silicon Dioxide - SiO₂): याला सिलिका (Silica) असेही म्हणतात. हा घटक सुमारे 17-25% असतो आणि सिमेंटची शक्ती तसेच रासायनिक प्रतिकारशक्ती वाढवतो.
• ॲल्युमिनियम ऑक्साईड (Aluminium Oxide - Al₂O₃): याला ॲल्युमिना (Alumina) असेही म्हणतात. हा घटक सुमारे 3-8% असतो आणि सिमेंट लवकर घट्ट होण्यास (setting) मदत करतो.
• फेरिक ऑक्साईड (Ferric Oxide - Fe₂O₃): याला आयर्न ऑक्साईड (Iron Oxide) असेही म्हणतात. हा घटक सुमारे 0.5-6% असतो आणि सिमेंटला त्याचा विशिष्ट रंग देतो, तसेच घट्ट होण्याची प्रक्रिया सुलभ करतो.
• मॅग्नेशियम ऑक्साईड (Magnesium Oxide - MgO): याला मॅग्नेशिया (Magnesia) असेही म्हणतात. हा घटक साधारणपणे 0.1-4% असतो. जास्त प्रमाणात असल्यास सिमेंटमध्ये अस्थिरता येऊ शकते, परंतु कमी प्रमाणात तो सिमेंटची घट्ट होण्याची प्रक्रिया नियंत्रित करतो.
• सल्फर ट्रायऑक्साइड (Sulphur Trioxide - SO₃): हा घटक साधारणपणे 1-3% असतो. जिप्सम (Gypsum) च्या स्वरूपात मिसळला जातो आणि सिमेंट लवकर घट्ट होण्यापासून (flash setting) रोखतो.
• अल्कली (Alkalies - Na₂O and K₂O): यामध्ये सोडियम ऑक्साईड (Sodium Oxide) आणि पोटॅशियम ऑक्साईड (Potassium Oxide) यांचा समावेश असतो. हे घटक कमी प्रमाणात (सुमारे 0.2-1%) असतात आणि सिमेंटच्या काही प्रतिक्रियांवर परिणाम करू शकतात.

चुंबकीय बलरेषांचे चार गुणधर्म खालीलप्रमाणे आहेत:

1. उत्तर ध्रुवापासून दक्षिण ध्रुवापर्यंत: चुंबकीय बलरेषा नेहमी चुंबकाच्या उत्तर ध्रुवापासून (North pole) सुरू होऊन बाहेरील बाजूंनी दक्षिण ध्रुवाकडे (South pole) जातात आणि चुंबकाच्या आतून दक्षिण ध्रुवापासून उत्तर ध्रुवाकडे परत येतात, ज्यामुळे त्या बंद वक्र (closed loops) तयार करतात.

2. एकमेकांना छेदत नाहीत: कोणत्याही दोन चुंबकीय बलरेषा कधीही एकमेकांना छेदत नाहीत किंवा क्रॉस करत नाहीत. जर त्यांनी छेदले असते, तर छेदनबिंदूवर चुंबकीय क्षेत्राची दोन दिशा असती, जी शक्य नाही.

3. चुंबकीय क्षेत्राची दिशा: चुंबकीय बलरेषेवरील कोणत्याही बिंदूवर काढलेली स्पर्शिका (tangent) त्या बिंदूवरील चुंबकीय क्षेत्राची दिशा दर्शवते.

4. क्षेत्राची तीव्रता: ज्या ठिकाणी चुंबकीय बलरेषा अधिक दाट असतात किंवा एकमेकांच्या जवळ असतात, त्या ठिकाणी चुंबकीय क्षेत्र अधिक तीव्र (stronger) असते. याउलट, ज्या ठिकाणी त्या विरळ (far apart) असतात, तेथे चुंबकीय क्षेत्र कमकुवत (weaker) असते.

अश्राव्य ध्वनी (Infrasound) आणि श्राव्य ध्वनी (Audible Sound) यांच्यातील मुख्य फरक त्यांच्या वारंवारतेमध्ये (frequency) आहे, ज्यामुळे मानवी कान त्यांना कसे ओळखतात हे ठरते.

श्राव्य ध्वनी (Audible Sound)

• वारंवारता श्रेणी (Frequency Range): श्राव्य ध्वनी म्हणजे असा ध्वनी जो मानवी कान ऐकू शकतात. याची वारंवारता साधारणपणे 20 Hertz (Hz) ते 20,000 Hertz (20 kHz) पर्यंत असते.
• मानवी ऐकणे: या श्रेणीतील ध्वनी आपल्याला बोलणे, संगीत आणि इतर अनेक आवाज ऐकण्यास मदत करतो.
• उदाहरणे: मानवी आवाजातील ध्वनी, संगीताचे सूर, वाहनांचा आवाज, पक्षांचा किलबिलाट इत्यादी.

अश्राव्य ध्वनी (Infrasound)

• वारंवारता श्रेणी (Frequency Range): अश्राव्य ध्वनी म्हणजे असा ध्वनी ज्याची वारंवारता मानवी ऐकण्याच्या क्षमतेच्या खाली असते. याची वारंवारता 20 Hz पेक्षा कमी असते.
• मानवी ऐकणे: मानवी कान हे ध्वनी ऐकू शकत नाहीत. तथापि, काही प्राणी (उदा. हत्ती, जिराफ, व्हेल) हे ध्वनी ऐकू शकतात आणि त्यांचा वापर एकमेकांशी संपर्क साधण्यासाठी करतात.
• उदाहरणे: भूकंपाचे धक्के, ज्वालामुखीचा उद्रेक, वादळे, वाऱ्याच्या तीव्र लाटा, मोठ्या प्राण्यांचे आवाज (उदा. हत्तीचे गर्जना), काही औद्योगिक यंत्रणांद्वारे निर्माण होणारे ध्वनी.
• परिणाम: जरी अश्राव्य ध्वनी ऐकू येत नसला तरी, त्याची तीव्र कंपनं शरीरावर काही परिणाम करू शकतात, जसे की अस्वस्थता, भीती किंवा दाब जाणवणे.

मुख्य फरक थोडक्यात

• वारंवारता: अश्राव्य ध्वनीची वारंवारता 20 Hz पेक्षा कमी असते, तर श्राव्य ध्वनीची वारंवारता 20 Hz ते 20,000 Hz दरम्यान असते.
• मानवी ऐकणे: अश्राव्य ध्वनी मानवी कानांना ऐकू येत नाही, तर श्राव्य ध्वनी मानवी कान सहज ऐकू शकतात.
• स्रोतः अश्राव्य ध्वनीचे स्रोत नैसर्गिक आपत्त्या आणि काही मोठे प्राणी असतात, तर श्राव्य ध्वनीचे स्रोत दैनंदिन जीवनातील अनेक घटना आणि मानवी क्रियाकलाप असतात.

चूक

पेशी (Cells) इतक्या लहान असतात की त्या आपल्याला उघड्या डोळ्यांनी दिसत नाहीत. त्यांना पाहण्यासाठी सूक्ष्मदर्शकाची (microscope) आवश्यकता असते.