भारतीय दर्शनांमध्ये कार्य-कारण संबंध स्पष्ट करण्यासाठी अनेक सिद्धांत मांडले गेले आहेत. त्यापैकी सत्कार्यवाद, असत्कार्यवाद, परिणामवाद आणि विवर्तवाद हे प्रमुख आहेत:

१. सत्कार्यवाद (Sātkāryavāda):

• सत्कार्यवाद म्हणजे 'कार्य हे कारणात सत् (अस्तित्वात) असते.' म्हणजेच, कार्य (effect) हे त्याच्या कारणात (cause) आधीपासूनच अव्यक्त रूपात अस्तित्वात असते. ते फक्त व्यक्त होते, नवीन निर्माण होत नाही.
• हे सांख्य दर्शनाचे मुख्य मत आहे.
• उदाहरण: तिळातून तेल निघणे. तेल हे तिळात आधीपासूनच असते, ते फक्त दाबून बाहेर काढले जाते. मातीतून घड निर्माण होणे - घड मातीतच असतो, तो फक्त आकार घेतो.
• या सिद्धांतानुसार, काहीही नवीन निर्माण होत नाही, तर जे अस्तित्वात आहे तेच प्रकट होते.

२. असत्कार्यवाद (Asātkāryavāda):

• असत्कार्यवाद म्हणजे 'कार्य हे कारणात असत् (अस्तित्वात नसलेले) असते.' म्हणजेच, कार्य हे कारणातून पूर्णपणे नवीन रूपात निर्माण होते, ते कारणात आधीपासून नसते.
• हे न्याय-वैशेषिक दर्शनाचे मुख्य मत आहे.
• उदाहरण: मातीतून घड निर्माण होणे. न्याय-वैशेषिकांनुसार, घड मातीमध्ये आधी अस्तित्वात नव्हता. कुंभार जेव्हा मातीला आकार देतो, तेव्हा घड हे एक नवीन अस्तित्व धारण करतो.
• या सिद्धांतानुसार, कार्य हे एक नवीन निर्मिती असते.

३. परिणामवाद (Pariṇāmavāda):

• परिणामवाद म्हणजे 'कारण हे स्वतःच कार्यात बदलून जाते.' येथे कारण हे खऱ्या अर्थाने कार्यात रूपांतरित होते, आणि कार्य हे कारणाचाच एक परिणाम किंवा बदललेले रूप असते.
• सांख्य दर्शन, तसेच विशिष्टाद्वैत वेदांत (रामानुजाचार्य) या सिद्धांताला काही प्रमाणात मानतात. सांख्य दर्शनानुसार, प्रकृती पुरुषामुळे महत्तत्त्वात, अहंकारात इत्यादी स्वरूपात परिणाम पावते. रामानुजांच्या मते, ब्रह्म हे स्वतःच जगत रूपात परिणाम पावते.
• उदाहरण: दुधाचे दही होणे. येथे दूध हेच खऱ्या अर्थाने दह्यामध्ये रूपांतरित होते. मातीचे घड होणे (जेव्हा मातीच घडाच्या रूपात बदलते).
• येथे कारण आणि कार्य दोन्ही सत्य मानले जातात आणि कारण हे स्वतःच कार्य बनते.

४. विवर्तवाद (Vivartavāda):

• विवर्तवाद म्हणजे 'कार्य हे कारणाचा आभासी बदल आहे, वास्तविक बदल नाही.' येथे कारण हे बदलत नाही, तर ते कार्याच्या रूपात केवळ आभासी (भासमान) दिसते. कारण जसेच्या तसे राहते, कार्य हे केवळ त्यावर आरोपित केले जाते.
• हे अद्वैत वेदान्ताचे (शंकराचार्य) मुख्य मत आहे. यानुसार ब्रह्म हेच एकमेव सत्य आहे आणि जगत हे त्यावर भासणारे एक विवर्त (आभासी रूप) आहे. ब्रह्म जसेच्या तसे राहून जगत् रूपात दिसते.
• उदाहरण: अंधारात दोरीला साप समजणे. येथे दोरी ही सत्य आहे, ती बदललेली नाही. साप हा केवळ त्यावर दिसणारा आभास आहे. स्वप्नात दिसणारे जग हे देखील विवर्तवादाचे उदाहरण आहे - आपल्या मनातील संकल्पनांचे केवळ आभासी रूप.
• या सिद्धांतानुसार, कार्य हे माया किंवा अज्ञानामुळे दिसणारे असत्य रूप आहे, तर कारण हेच अंतिम सत्य असते.