तत्त्वज्ञान

योगदर्शनानुसार, पुरुष हे खालीलप्रमाणे चेतन तत्त्व म्हणून वर्णित केले जाते:

• पुरुष हे शुद्ध चैतन्य आहे: योगदर्शनात पुरुष हे अविनाशी, अपरिवर्तनीय, आणि पूर्णतः शुद्ध असे चेतन तत्त्व मानले जाते. ते ज्ञानस्वरूप असून, स्वतः प्रकाशमान आहे.
• प्रकृतीपासून भिन्न: पुरुष हे प्रकृती (जड तत्त्व, ज्यात मन, बुद्धी, अहंकार आणि पंचमहाभूते यांचा समावेश होतो) पासून पूर्णपणे वेगळे आणि स्वतंत्र आहे. प्रकृती बदलणारी आणि क्रियाशील असते, तर पुरुष निष्क्रिय आणि साक्षी (केवळ पाहणारा) असतो.
• भोक्ता, कर्ता नाही: पुरुष हा प्रकृतीच्या बदलांचा आणि जगातील अनुभवांचा 'भोक्ता' (अनुभव घेणारा) आहे, परंतु तो स्वतः कोणताही 'कर्ता' (कार्य करणारा) नाही. सर्व क्रिया आणि व्यापार हे प्रकृतीद्वारे घडतात. पुरुष केवळ त्यांना अनुभवतो.
• अनेकत्व: सांख्य आणि योग दर्शनानुसार, प्रत्येक जीवात्मा हा एक स्वतंत्र पुरुष आहे. त्यामुळे पुरुष अनेक आहेत.

थोडक्यात, पुरुष म्हणजे ते आत्मतत्त्व जे शुद्ध, निर्लेप आणि साक्षी चैतन्य आहे, जे प्रकृतीच्या सर्व क्रिया आणि बदलांना अनुभवते परंतु स्वतः त्यामध्ये लिप्त होत नाही किंवा बदलत नाही.

सर्व क्लेशांचे (दुःखांचे) मूळ कारण अविद्या (अज्ञान) हे आहे.

भारतीय दर्शनांमध्ये, विशेषतः पतंजलींच्या योगसूत्रानुसार आणि बौद्ध दर्शनानुसार, हे स्पष्ट केले आहे:

• योग दर्शनानुसार:

  पतंजलींच्या योगसूत्रांमध्ये पाच क्लेश सांगितले आहेत: अविद्या (अज्ञान), अस्मिता (अहंकार), राग (आसक्ती), द्वेष (विरोध) आणि अभिनिवेश (मरणाची भीती). या पाच क्लेशांपैकी, अविद्या हे मूळ कारण मानले जाते. अविद्या म्हणजे 'सत्याचे अज्ञान' किंवा 'नित्याला अनित्य समजणे, शुचीला अशुची समजणे, सुखाला दुःख समजणे आणि अनात्म्याला आत्मा समजणे'. या मूलभूत चुकीच्या समजुतीमुळे इतर सर्व क्लेश उत्पन्न होतात आणि त्यामुळे जीव दुःखाच्या चक्रात अडकतो.

• बौद्ध दर्शनानुसार:

  बौद्ध धर्मात दुःखाच्या चार आर्य सत्यांमध्ये 'दुःखाचे कारण' (समुदय) सांगितले आहे. यानुसार, तृष्णा (इच्छा, आसक्ती, लालसा) हे दुःखाचे मूळ कारण आहे. ही तृष्णा देखील अज्ञानातून (अविद्या) जन्माला येते, जिथे व्यक्तीला जगाच्या अनित्यतेचे आणि अनात्मतेचे ज्ञान नसते. त्यामुळे ती गोष्टींना चिकटून राहते आणि दुःख निर्माण होते.

थोडक्यात, अज्ञान (अविद्या) हेच सर्व क्लेशांचे आणि त्यामुळे होणाऱ्या दुःखाचे अंतिम मूळ कारण आहे. जोपर्यंत हे अज्ञान दूर होत नाही, तोपर्यंत क्लेश आणि दुःख कायम राहतात.

जॉन लॉक (John Locke) हे १७ व्या शतकातील एक इंग्रज तत्त्वज्ञ होते, ज्यांना अनेकदा 'उदारमतवादाचे जनक' (Father of Liberalism) असे संबोधले जाते. त्यांच्या विचारांनी आधुनिक लोकशाही आणि उदारमतवादी राजकीय सिद्धांतावर मोठा प्रभाव पाडला आहे.

त्यांच्या उदारमतवादी सिद्धांताची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• नैसर्गिक अधिकार (Natural Rights):

  लॉकच्या मते, प्रत्येक व्यक्ती जन्माने काही नैसर्गिक अधिकार घेऊन येते. हे अधिकार कोणत्याही सरकारद्वारे किंवा समाजरचनेद्वारे दिले जात नाहीत, तर ते माणसाच्या अस्तित्वाशी निगडीत आहेत. यात प्रामुख्याने जीवन (Life), स्वातंत्र्य (Liberty) आणि मालमत्ता (Property) यांचा समावेश होतो. सरकारचे मुख्य कार्य या नैसर्गिक अधिकारांचे संरक्षण करणे हे आहे.

• नैसर्गिक अवस्था (State of Nature):

  लॉकने नैसर्गिक अवस्थेची कल्पना मांडली. त्यांच्या मते, नैसर्गिक अवस्था ही युद्धाची अवस्था नसून, ती शांतता, सद्भावना आणि परस्पर सहाय्याची अवस्था आहे. या अवस्थेत, लोक नैसर्गिक कायद्याने (Law of Nature) शासित असतात, जो प्रत्येकाला इतरांच्या जीवन, स्वातंत्र्य आणि मालमत्तेचा आदर करण्यास शिकवतो. तथापि, या अवस्थेत कायद्याची अंमलबजावणी करणारी कोणतीही सर्वोच्च संस्था नसते, ज्यामुळे काही समस्या उद्भवू शकतात.

• सामाजिक करार (Social Contract):

  नैसर्गिक अधिकारांचे अधिक प्रभावीपणे संरक्षण करण्यासाठी आणि नैसर्गिक अवस्थेतील गैरसोय दूर करण्यासाठी, लोक सामाजिक कराराद्वारे एकत्र येतात आणि सरकारची स्थापना करतात. हा करार लोकांच्या स्वेच्छेने आणि संमतीने होतो, जिथे लोक आपले काही अधिकार सरकारला सोपवतात, पण त्यांचे नैसर्गिक अधिकार अबाधित राहतात.

• मर्यादित सरकार (Limited Government):

  लॉकने अमर्याद राजेशाही किंवा निरंकुश सत्तेला विरोध केला. त्यांच्या मते, सरकारची सत्ता मर्यादित असावी आणि ती लोकांच्या संमतीवर आधारित असावी. सरकारचे कार्य लोकांच्या नैसर्गिक अधिकारांचे रक्षण करणे आहे. जर सरकारने लोकांच्या अधिकारांचे उल्लंघन केले, तर लोकांना ते सरकार बदलण्याचा अधिकार आहे.

• सरकारचा उद्देश आणि संमती (Purpose of Government and Consent):

  सरकारचा मुख्य उद्देश लोकांच्या 'मालमत्तेचे' (यामध्ये जीवन, स्वातंत्र्य आणि भौतिक वस्तूंचा समावेश आहे) संरक्षण करणे आहे. शासनाची वैधता शासित लोकांच्या संमतीवर (Consent of the Governed) अवलंबून असते. लोकांनी निवडून दिलेले प्रतिनिधीच कायदे बनवू शकतात.

• क्रांतीचा अधिकार (Right to Revolution):

  जर शासनाने लोकांच्या नैसर्गिक अधिकारांचे उल्लंघन केले, जुलमी बनले किंवा सामाजिक कराराचे उल्लंघन केले, तर लोकांना अशा सरकारला विरोध करण्याचा आणि ते उलथून टाकण्याचा (क्रांती करण्याचा) अधिकार आहे. हा अधिकार लॉकच्या सिद्धांताचा एक महत्त्वाचा भाग आहे, कारण तो सरकारला जबाबदार राहण्यास प्रवृत्त करतो.

जॉन लॉकच्या या विचारांनी अमेरिकन स्वातंत्र्याच्या घोषणेवर आणि अनेक लोकशाही राष्ट्रांच्या संविधानावर खोलवर प्रभाव टाकला आहे. त्यांच्या उदारमतवादी सिद्धांतामुळे व्यक्तीच्या स्वातंत्र्याला आणि अधिकारांना सर्वोच्च महत्त्व प्राप्त झाले.

अधिकार आणि कर्तव्ये हे मानवी समाजाचे दोन महत्त्वाचे आधारस्तंभ आहेत. ते एकमेकांशी घट्टपणे जोडलेले आहेत. जिथे अधिकार असतात, तिथे कर्तव्येही येतात आणि कर्तव्यांच्या पूर्ततेतून अधिकारांचे संरक्षण होते. या दोन्ही संकल्पनांना स्पष्ट करण्यासाठी विविध तत्त्वज्ञानात्मक सिद्धांत मांडले गेले आहेत.

येथे अधिकार आणि कर्तव्यांचे प्रमुख सिद्धांत दिले आहेत:

१. नैसर्गिक अधिकारांचा सिद्धांत (Natural Rights Theory)

• हा सिद्धांत असे मानतो की काही अधिकार हे मानवाला जन्मानेच मिळतात, ते कोणत्याही सरकार किंवा कायद्याने दिलेले नसतात. हे अधिकार मानवाच्या अस्तित्वाशी आणि सन्मानाशी अविभाज्यपणे जोडलेले असतात.
• जॉन लॉक, जीन-जॅक रुसो यांसारख्या विचारवंतांनी या सिद्धांताचे समर्थन केले. जीवन जगण्याचा अधिकार, स्वातंत्र्याचा अधिकार आणि मालमत्तेचा अधिकार ही नैसर्गिक अधिकारांची प्रमुख उदाहरणे आहेत.
• या सिद्धांतानुसार, इतरांच्या नैसर्गिक अधिकारांचा आदर करणे हे आपले नैसर्गिक कर्तव्य आहे. सरकारचे मुख्य कर्तव्य या नैसर्गिक अधिकारांचे रक्षण करणे हे आहे.

२. वैधानिक अधिकारांचा सिद्धांत (Legal Rights Theory / Positivism)

• या सिद्धांतानुसार, अधिकार हे केवळ कायदेशीर प्रणालीद्वारे (म्हणजे सरकार आणि कायद्याद्वारे) निर्माण होतात आणि कायद्याद्वारेच त्यांचे संरक्षण केले जाते. ज्या अधिकारांना कायद्याची मान्यता नाही, ते अधिकार नाहीत.
• उदा. मतदानाचा अधिकार, मालमत्ता खरेदी-विक्रीचा अधिकार हे कायदेशीर अधिकार आहेत.
• या सिद्धांतानुसार, कायदेशीर कर्तव्ये ही कायद्याने लादलेली बंधने आहेत. कायद्याचे पालन करणे हे नागरिकांचे कर्तव्य आहे, आणि कायद्यांचे उल्लंघन केल्यास दंडाची तरतूद असते.

३. उपयुक्ततावाद (Utilitarianism)

• जेरेमी बेंथम आणि जॉन स्टुअर्ट मिल यांनी हा सिद्धांत मांडला. या सिद्धांतानुसार, कोणते अधिकार आणि कर्तव्ये असावीत हे त्यांच्या परिणामांवरून ठरते.
• जे अधिकार किंवा कर्तव्ये जास्तीत जास्त लोकांना जास्तीत जास्त सुख किंवा कल्याण देतात, ते नैतिकदृष्ट्या योग्य मानले जातात.
• उदा. सार्वजनिक आरोग्याचे रक्षण करण्यासाठी काही वैयक्तिक अधिकारांवर बंधने घालणे हे उपयुक्ततावादानुसार योग्य ठरू शकते, कारण ते मोठ्या लोकसंख्येचे भले करते. येथे कर्तव्य म्हणजे असे कार्य करणे, ज्यामुळे एकूण समाजाचे कल्याण वाढेल.

४. कांतचा कर्तव्यवादी सिद्धांत (Kantian Deontology)

• इम्मॅन्युएल कांत यांनी हा