संतांबरोबरच समाज प्रबोधन आला हात लावणाऱ्या अनेक स्त्री संतांपैकी संत मुक्ताबाई ज्ञानेश्वर महाराजांच्या धाकट्या बहीण असं असलं तरी त्यांचं स्वतंत्र व्यक्तिमत्व होतं त्यांनी रचलेले ताटीचे अभंग हे त्यांच्या नावावर दोन नोंदवलेले आहेत त्यात त्यांनी ज्ञानदेवां ना काही बोध दिला . त्या योगी चांगदेवांच्या गुरू होत्या त्यांनी ज्ञानबोध या ग्रंथाचे लेखन केले आहे असे संशोधकांनी स्पष्ट केले या ग्रंथात संत निवृत्तीनाथ आणि संत मुक्ताबाई यांचा संवाद आलेला आहे ब्रह्मगिरी प्रदक्षिणा माता-पित्यांचा देहत्याग ज्ञानेश्वरांनी मुक्ताबाई दिलेली सनद विसोबा खेचर यांचे शरण येणे हे त्यांच्या आयुष्यातील महत्त्वाचे प्रसंग आहेत मुक्ताबाईंनी चांगदेवांना पासष्टी चा अर्थ सांगितला नंतर चांगदेव महाराज मुक्ताबाई चे पहिले शिष्य झाले गोरक्षनाथांच्या कृपेने मुक्ताबाई ना अमृत संजीवनी ची प्राप्ती झाली सर्वांच्या जीवनाच्या अनुषंगाने येणारे उल्लेख अर्थपूर्णता आणि समाजाभिमुखता यामुळे त्यांचे अभंग समाजातील सगळ्यांना आपलेसे वाटणारे आहेत.

संत सखुबाई कृष्णा नदीच्या काठी कराड गावी राहणारी घरातील सासू व नवरा यांचे अत्याचार सहन करणारी पण वेळोवेळी धावा करताच भगवंत खऱ्या भक्तीला धावून येतो त्याप्रमाणे प्रत्येक वेळी धावून आला भक्तिभाव सहनशीलता आणि कुठल्याही जीवा विषयी वाटणारी तळमळ संतान मधली साम्यस्थळे म्हणता येतील. कान्होपात्रा या वारकरी संप्रदायातील इसवीसन पंधराव्या शतकातील एक प्रमुख संत कवयित्री होऊन गेल्या. त्यांचा जन्म पंढरपूर जवळील मंगळवेढा या ठिकाणी एका गणिकेच्या पोटी झाला.

अनेक धनदांडग्यांना अमीर उमराव जान ना खूश करण्याचे काम शामा नायकीण करीत असे. अशा अशा या शामाने तिच्या पोटी सुरेखशी कन्या जन्माला आली जणू चिखलात कमळ उघड उमलले तिचे नाव कान्होपात्रा असे ठेवले. परंतु तिला पूर्व पुण्याईमुळे लहानपणापासूनच विठ्ठलाच्या भक्तीची ओढ होती गावातील वारकऱ्यांना समोर व्यक्ती पंढरपुरी जात असे आणि त्यामुळे आईचा व्यवसाय पुढे न्यावा असा विचार देखील तिला शिवला नाही. या पंढरीच्या वारीतच कान्होपात्रेला संतसंग लाभला. प्रत्यक्ष ज्ञानेश्वर माऊलींची भेट झाली आणि त्यामुळे ती पुरती बदलली आयुष्यात आमूलाग्र बदल झाला आणि सतत हरी नामात दंग राहणं कीर्तन करणं या गोष्टी तिला आवडू लागल्या. परंतु अतिशय सुंदर असलेल्या या कान्होपात्रा ची ख्याती दूर पर्यंत पोहोचत होती स्वतःच्या शीलाचे रक्षण करण्यासाठी कानोपात्रा वेश बदलून वारीत सहभागी झाली आणि पंढरपुरी पोहोचली विठ्ठलाच्या चरणी डोके ठेवून आपले रक्षण करण्यासाठी तिने आर्त विनवणी केली.

बिदरच्या बादशहाच्या सरदारांनी थेट पंढरपूरच्या मंदिरापर्यंत तिचा पाठलाग केला आणि कान्होपात्रेला हवाली करण्यासाठी फर्मावले अन्यथा मंदिर उध्वस्त करण्याची धमकी दिली . मंदिराचे विश्वस्तांनी तिला हवाली करण्याचे ठरवले. तेव्हा तिने मान्यता दिली. परंतु शेवटी एकदा पंढरीरायाचे पायाला मिठी मारू देण्याचे कबूल केले. आणि तेव्हा त्या क्षणी तिने त्याच्या पायाशी प्राणत्याग केला.

तुकारामांच्या समकालीन वारकरी संप्रदायातील मराठी स्त्री संत कवयित्री आणि त्यांच्या शिष्या म्हणजे संत बहिणाबाई संत बहिणाबाई यांचा कार्यकाल१६२८–१७०० .कन्नड तालुक्यातील देवगाव रंगारी येथे त्यांचा जन्म झाला. जानकी व आवजी कुलकर्णी या दांपत्याच्या पोटी यांचा जन्म झाला आणि वयाच्या केवळ पाचव्या वर्षी त्यांचा रत्नाकर पाठक म्हणून गावाजवळील एका छोट्या खेड्यात विवाह झाला .त्यांना दोन मुले झाली. परमार्थ व भक्तीची ओढ लहानपणापासूनच होती. कथा ,कीर्तने, पुराणे ,श्रवण आणि सत्पुरुषांची सेवा यात तिचा जीव रमत असे .घरची गरिबी , शिक्षणाचा अभाव पण समाधानी वृत्ती व संत वृत्तीला साजेशी पांडुरंगाची ओढ मनात होतीस, अखंड नामस्मरण चालू असताना ,शेतात काम करत असताना त्यांचा भक्तिभाव अभंगाचे रूपाने बाहेर पडला. जगण्याचे खूप मोठे तत्त्वज्ञान एवढ्या न शिकलेले असलेलया ,तिच्या तोंडून बाहेर पडत होते याचं कारण हा भक्तिभाव .जयराम स्वामींच्या कथा कीर्तनाच्या प्रभावातून त्या तुकारामांचे अभंग म्हणू लागल्या. तुकाराम दर्शनाचा ध्यास घेऊन त्यांच्याकडून अनुग्रह व आशीर्वाद घ्यायचा होता. तुकोबारायांचे वाईट वैकुंठ आगमन झाल्यामुळे त्यांचे प्रत्यक्ष भेट झाली नाही. तेव्हा त्यांची निष्ठा पाहून तुकोबांनी स्वप्नात येऊन साक्षात दर्शन आणि गुरुपदेश त्यांना दिला. त्यामुळे बहिणाबाईंचे जीवनच बदलून गेले .तुकाराम महाराजांविषयी प्रत्यक्ष माहिती असलेल्याचे अभंग असल्याने त्यांना खूप जास्त महत्त्व आहे .आपले गुरु तुकाराम महाराज आणि त्यांची गुरुपरंपरा आपल्या अभंगात त्यांनी वर्णन केलेली आहे. संत दासगणू सुद्धा म्हणतात कि ,”पहा केवढा अधिकार….. ऋणी तिचा परमेश्वर.” . त्यांच्या अभंगां पैकी ,”संत कृपा झाली l इमारत फळा आली l ज्ञानदेवे रचिला पाया l उभारिले देवालया ll नामा तयाचा किंकर l तेणे विस्तारलेले आवारl जनीजनार्दन एकनाथ l तुका झालासे कळस l भजन करा सावकाश l बहिणा फडकती ध्वजा l तेरे रूप केले ओजा ll

ही प्रसिद्ध रचना त्यांचीच आहे 732 अभंग प्रकाशित झाले .”घट्ट फुटली आवरी ,नभाचे अंतरित” हा शेवटचा अभंग त्यांनी लिहिला आणि नंतर त्या समाधीस्त झाल्या.

मराठी भाषेतील संत स्त्रिया आणि त्यांची वाड्मयीन कामगिरी:

मराठी भाषेला संत स्त्रियांच्या वाड्मयीन योगदानाने समृद्ध केले आहे. या संत स्त्रिया त्यांच्या अभंग, ओव्या व इतर रचनांसाठी ओळखल्या जातात. त्यांनी भक्ती, वैराग्य, नीति आणि सामाजिक समता या विषयांवर विपुल लेखन केले. त्यापैकी काही प्रमुख संत स्त्रिया आणि त्यांच्या कार्याची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

• संत जनाबाई:

  संत जनाबाई या नामदेवांच्या समकालीन होत्या. त्या विठ्ठलाच्या निस्सीम भक्त होत्या. त्यांनी अनेक अभंग लिहिले, ज्यात त्यांची भक्ती, आत्मसमर्पण आणि सामाजिक अनुभवांचे वर्णन आहे. 'दासी जनी' म्हणून त्या प्रसिद्ध आहेत.

• संत मुक्ताबाई:

  संत मुक्ताबाई ह्या संत ज्ञानेश्वरांच्या लहान बहीण होत्या. त्या एक योगिनी आणि कवयित्री म्हणून ओळखल्या जातात. त्यांनी रचलेले ताटीचे अभंग खूप प्रसिद्ध आहेत, ज्यात त्यांनी ज्ञानेश्वरांना उपदेश केला आहे.

• संत सोयराबाई:

  संत सोयराबाई ह्या संत चोखामेळा यांच्या पत्नी होत्या. त्यांनी अनेक अभंगांची रचना केली, ज्यात त्यांनी भक्तिभाव व्यक्त केला आहे. त्यांच्या अभंगांमध्ये सामाजिक विषमतेवर भाष्य केलेले आढळते.

• संत निर्मलाबाई:

  संत निर्मलाबाई ह्या संत चोखामेळा यांच्या भगिनी होत्या. त्यांनीही काही अभंग लिहिले आहेत, ज्यात त्यांची विठ्ठलावरील भक्ती दिसून येते.

• संत बहिणाबाई:

  संत बहिणाबाई ह्या संत तुकाराम यांच्या शिष्या होत्या. त्यांनी आत्मचरित्रात्मक अभंग लिहिले आहेत, ज्यात त्यांनी आपल्या आध्यात्मिक अनुभवांचे वर्णन केले आहे. त्यांचे लेखन सोपे आणि प्रभावी आहे.

• वेणा स्वामी:

  वेणा स्वामी ह्या समर्थ रामदास यांच्या शिष्या होत्या. त्यांनी काही स्फुट रचना व अभंग लिहिले.

या संत स्त्रियांच्या वाड्मयीन कार्यामुळे मराठी साहित्य आणि संस्कृतीला एक नवी दिशा मिळाली. त्यांचे अभंग आजही अनेक लोकांना प्रेरणा देतात.