यादवकालीन महाराष्ट्राची सामाजिक परिस्थिती अनेक वैशिष्ट्यांनी नटलेली होती, जी त्या काळातील लोकांचे जीवनमान, चालीरिती आणि मूल्ये दर्शवते. खालील प्रमुख मुद्यांमध्ये तिचे वर्णन करता येईल:

• सामाजिक रचना (Social Structure):
  • चातुर्वर्ण्य व्यवस्था: समाजात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र ही चातुर्वर्ण्य व्यवस्था प्रचलित होती. प्रत्येक वर्गाची स्वतःची विशिष्ट कर्तव्ये आणि अधिकार होते.
  • जातीव्यवस्था: या वर्णांच्या आत अनेक जाती आणि उपजाती अस्तित्वात होत्या, ज्या व्यवसाय आणि वंशानुसार विभागल्या गेल्या होत्या. व्यवसाय हा जातीचा एक महत्त्वाचा आधार होता.
  • ग्रामव्यवस्था: खेडेगावे सामाजिक रचनेचा मूळ आधार होती. प्रत्येक गावात वेगवेगळ्या जातीचे लोक आपापले व्यवसाय करत सलोख्याने राहत होते.
• कुटुंब व्यवस्था (Family System):
  • संयुक्त कुटुंब पद्धती: संयुक्त कुटुंब पद्धती समाजात मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित होती, जिथे अनेक पिढ्या एकत्र राहत असत. वडील किंवा घरातील सर्वात वयोवृद्ध पुरुष कुटुंबाचा प्रमुख असे.
  • विवाह: बालविवाह सामान्य होते. आंतरजातीय विवाह क्वचितच होत असत. वधू-वर निवडताना जात, कूळ आणि गोत्र यांना महत्त्व दिले जाई. हुंडा पद्धतीचे काही प्रमाणात अस्तित्व होते.
• स्त्रियांची स्थिती (Status of Women):
  • स्त्रियांना कुटुंबात मान आणि आदर मिळत असे, पण त्यांचे अधिकार मर्यादित होते. घराची जबाबदारी आणि मुलांचे पालनपोषण हे त्यांचे मुख्य कार्य मानले जात असे.
  • शिक्षण बहुतांशी उच्च वर्गातील स्त्रियांना मर्यादित स्वरूपात उपलब्ध होते.
  • पडदा पद्धतीचा प्रभाव फारसा नव्हता, परंतु सामाजिक बंधने होती. सती प्रथा अस्तित्वात असली तरी ती व्यापक नव्हती. धार्मिक आणि घरगुती विधींमध्ये स्त्रियांचा सहभाग महत्त्वाचा मानला जात असे.
• शिक्षण (Education):
  • शिक्षण गुरुकुल पद्धतीनुसार दिले जाई. मठ आणि मंदिरे ही शिक्षणाची प्रमुख केंद्रे होती.
  • संस्कृत भाषा शिक्षणाचे प्रमुख माध्यम होती. वेद, पुराणे, धर्मशास्त्र, न्याय, व्याकरण आणि तत्त्वज्ञान या विषयांना महत्त्व दिले जाई.
  • या काळात मराठी भाषेचा विकास सुरू झाला होता आणि ज्ञानेश्वर, नामदेव यांसारख्या संतांनी मराठीतून साहित्य रचना करून लोकशिक्षणाचे कार्य केले.
• धार्मिक जीवन (Religious Life):
  • यादवांच्या काळात हिंदू धर्माचे प्राबल्य होते. शैव, वैष्णव आणि शाक्त पंथ प्रचलित होते.
  • भक्ती चळवळ: यादवकाळात महाराष्ट्रात संत ज्ञानेश्वरांनी भागवत धर्माची (वारकरी संप्रदाय) स्थापना करून भक्ती चळवळीचा पाया रचला. या चळवळीने जात, धर्म आणि लिंगभेद विसरून सर्वांसाठी मुक्तीचा मार्ग खुला केला.
  • ज्ञानदेव, नामदेव, मुक्ताबाई, एकनाथ (यादवकाळानंतरचे) या संतांनी मराठी भाषेतून अभंग आणि भक्तीचा संदेश देऊन सामान्य जनतेला धर्म आणि संस्कृतीशी जोडले.
  • इस्लामचा प्रभाव या काळात हळूहळू दिसू लागला होता, विशेषतः व्यापारी मार्गांवर आणि काही शहरी केंद्रांमध्ये.
• कला आणि मनोरंजन (Art and Entertainment):
  • मंदिरांची निर्मिती, मूर्तिकला, चित्रकला आणि संगीत या कलांना राजाश्रय मिळाला होता.
  • नाटक, नृत्य आणि संगीत मनोरंजनाचे प्रमुख साधन होते. लोकनृत्य आणि लोककलाही प्रचलित होत्या.
  • उत्सव आणि सण मोठ्या उत्साहात साजरे केले जात असत, ज्यामुळे सामाजिक एकोपा वाढीस लागत असे.

एकूणच, यादवकालीन महाराष्ट्राची सामाजिक परिस्थिती पारंपरिक चातुर्वर्ण्य व्यवस्थेशी निगडित असली तरी, भक्ती चळवळीमुळे जात-धर्माच्या भिंती काही प्रमाणात कमी होऊन सामाजिक समता आणि एकोपा वाढीस लागला होता.