• पुरातात्विक स्थळे आणि अवशेष: उत्खननात सापडलेल्या वस्तू, इमारती आणि इतर अवशेष.
• नाणी: विविध शासकांनी वापरलेली नाणी, जी त्यावेळची अर्थव्यवस्था आणि शासक यांच्याबद्दल माहिती देतात.
• शिलालेख: दगड, धातू किंवा माती यांवर कोरलेले लेख, जे ऐतिहासिक घटना, नियम आणि व्यक्तींची माहिती देतात.
• ताम्रपट: तांब्याच्या पत्र्यांवर कोरलेले लेख, जे दानपत्रे आणि राजकीय करारांसारख्या महत्त्वाच्या नोंदींसाठी वापरले जात होते.
• इमारती आणि वास्तू: मंदिरे, किल्ले, स्मारके आणि इतर वास्तू, ज्या त्यावेळच्या स्थापत्यशैली आणि संस्कृतीची माहिती देतात.
• कला आणि कलाकुसर: मूर्ती, चित्रे, भांडी आणि इतर कलाकुसरीच्या वस्तू, ज्या त्यावेळच्या लोकांच्या जीवनशैली आणि कलात्मक दृष्टिकोन दर्शवतात.

उदाहरणार्थ:

1. सिंधु घाटी संस्कृतीतील अवशेष.
2. अशोकाचे शिलालेख.
3. अजिंठा-वेरूळची लेणी.

हे सर्व भौतिक साधने इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहेत.

अधिक माहितीसाठी:

1. महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ - इयत्ता सहावी इतिहास पाठ्यपुस्तक https://ebalbharati.in/main/pdf/std6/History.pdf