जात ही एक सामाजिक रचना आहे जी व्यक्तींना जन्माच्या आधारावर वेगवेगळ्या गटांमध्ये विभागते. या गटांना उतरत्या क्रमाने सामाजिक दर्जा दिला जातो, ज्यामुळे काही गटांना अधिकprivileges मिळतात, तर काहींना सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीयदृष्ट्या दुर्लक्षित केले जाते.

• सामाजिक गतिशीलता अभाव: जातीव्यवस्थेमध्ये, व्यक्तीला एका विशिष्ट जातीत जन्म मिळतो आणि तो सहसा त्याच जातीत आयुष्यभर राहतो. त्याला जात बदलण्याची संधी मिळत नाही, कारण जात ही एक 'बंद' व्यवस्था आहे.
• संधींची असमानता: शिक्षण, नोकरी आणि सामाजिक संबंधांमध्ये जातीच्या आधारावर भेदभाव केला जातो. त्यामुळे विशिष्ट जातीतील लोकांना समान संधी मिळत नाहीत.
• आंतरजातीय संबंधांवर बंधने: जातीव्यवस्था आंतरजातीय विवाह आणि सामाजिक संबंधांना विरोध करते, ज्यामुळे वेगवेगळ्या जातीतील लोकांमध्ये मिसळणे कठीण होते.

• सामाजिक विषमता: जातीव्यवस्थेमुळे समाजात मोठ्या प्रमाणावर विषमता निर्माण झाली आहे. काही जातींना शिक्षण, संपत्ती आणि सत्तेचे अधिकार आहेत, तर काही जातींना यांपासून वंचित ठेवले जाते.
• आर्थिक मागासलेपण: ज्या जातींना संधी मिळत नाहीत, त्या आर्थिकदृष्ट्या मागासलेल्या राहतात, ज्यामुळे गरिबी वाढते.
• सामाजिक संघर्ष: जातीभेदामुळे समाजात सतत संघर्ष आणि तणाव निर्माण होतो, ज्यामुळे सामाजिक सलोखा धोक्यात येतो.

• कायदेशीर उपाय: भारतीय संविधानाने जातीभेद নিষিদ্ধ ठरवला आहे आणि समान संधी सुनिश्चित करण्यासाठी आरक्षण धोरण लागू केले आहे.
• सामाजिक सुधारणा: अनेक समाजसुधारकांनी जातीव्यवस्था नष्ट करण्यासाठी प्रयत्न केले. महात्मा फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि इतर समाजसुधारकांनी जनजागृती करून लोकांच्या मनात बदल घडवण्याचा प्रयत्न केला.
• शिक्षण आणि जागरूकता: जातीव्यवस्थेचे दुष्परिणाम लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी शिक्षण आणि जनजागृती मोहीम चालवणे आवश्यक आहे.

• Insights IAS - Features of Caste System
• NCERT Textbooks