जातीव्यवस्था
भारतात 'जाती' (caste) या संकल्पनेला अनेक पैलूंनी पाहिले जाते आणि त्यांची नेमकी संख्या सांगणे अत्यंत कठीण आहे, कारण:
- वर्ण व्यवस्था: प्राचीन भारतीय परंपरेनुसार, समाजात चार मुख्य वर्ण होते - ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र. ही वर्ण व्यवस्था व्यवसायावर आधारित होती.
- जाती (Jatis): वर्ण व्यवस्थेपेक्षा 'जाती' ही संकल्पना अधिक गुंतागुंतीची आहे. भारतात हजारो वेगवेगळ्या जाती आणि उपजाती आहेत. या जाती सामाजिक गट, व्यवसाय, प्रदेश आणि परंपरांवर आधारित आहेत. यातील अनेक जाती एकमेकांपासून भिन्न आहेत.
- सरकारी वर्गीकरण: भारत सरकारने अनुसूचित जाती (Scheduled Castes - SC), अनुसूचित जमाती (Scheduled Tribes - ST) आणि इतर मागासवर्गीय (Other Backward Classes - OBC) अशा श्रेणींमध्ये अनेक जातींचा समावेश केला आहे. या प्रत्येक श्रेणीमध्ये शेकडो ते हजारो विशिष्ट जातींची नोंद आहे.
यामुळे, 'एकूण जाती किती' याचा नेमका आकडा देणे शक्य नाही. विविध जनगणनांमध्ये (विशेषतः १९३१ च्या शेवटच्या जातनिहाय जनगणनेत) हजारो जातींची नोंद झाली होती, आणि आजही त्याहून अधिक उपजाती अस्तित्वात आहेत. त्यामुळे त्यांची निश्चित संख्या देणे अवघड आहे.
बलुत ही महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागातील एक पारंपरिक सामाजिक आणि आर्थिक व्यवस्था होती.
- जाती-आधारित: बलुत व्यवस्था ही जातीव्यवस्थेवर आधारित होती. प्रत्येक जातीला ठराविक काम वाटून दिलेले असे.
- गावासाठी सेवा: विशिष्ट जातीचे लोक गावाला विशिष्ट सेवा पुरवत असत. उदाहरणार्थ, लोहार लोखंडाची कामे करत, सुतार लाकडी कामे करत, कुंभार मातीची भांडी बनवत.
- मोबदला: या सेवांच्या बदल्यात, गावकऱ्यांकडून धान्याच्या स्वरूपात मोबदला मिळत असे, त्याला 'बलुतं' म्हणत.
- हक्काचे स्वरूप: बलुतं हा विशिष्ट जातीचा हक्क मानला जाई.
आजकाल बलुत पद्धत मोठ्या प्रमाणावर कमी झाली आहे, पण काही ठिकाणी अजूनही तिची झलक दिसते.
अधिक माहितीसाठी, आपण खालील स्रोत पाहू शकता:
- लोकसत्ता लेख: बलुतेदारी : काळाच्या कसोटीवर उतरलेली व्यवस्था?
जात एक बंद गट या वाक्याचा अर्थ असा आहे की जात ही एक सामाजिक व्यवस्था आहे ज्यामध्ये व्यक्ती ज्या जातीत जन्म घेते, ती जात तिची कायमस्वरूपी ओळख बनते.
जाती व्यवस्था खालील गोष्टी दर्शवते:
- जन्म आधारित सदस्यता: व्यक्तीला तिची जात जन्मतःच मिळते आणि ती बदलता येत नाही.
- सामाजिक गतिशीलता अभाव: व्यक्तीला एका जातीतून दुसऱ्या जातीत जाण्याची संधी मिळत नाही.
- विवाहसंबंधी निर्बंध: व्यक्तीला तिच्याच जातीतील व्यक्तीशी विवाह करावा लागतो.
- व्यवसायाचे बंधन: काही जाती विशिष्ट व्यवसाय करण्यासाठी मर्यादित असतात.
थोडक्यात, जात एक बंद गट आहे कारण सदस्यांना त्यांची जात बदलण्याची परवानगी नाही आणि त्यांचे सामाजिक संबंध आणि संधी त्यांच्या जातीनुसार मर्यादित असतात.
अधिक माहितीसाठी:
बलुत:
‘बलुत’ ही महाराष्ट्रातील ग्रामीण जीवनातील एक महत्त्वाची प्रथा होती. या प्रथेमध्ये, गावगाड्यातील बारा बलुतेदार ठराविक सेवा पुरवून त्याबदल्यात गावकऱ्यांकडून धान्यरूपात मोबदला घेत असत.
बलुतेदार:
‘बलुतेदार’ म्हणजे ते बारा व्यावसायिक आणि শিল্পী, जे गावाला विशिष्ट सेवा पुरवत असत. त्या बदल्यात त्यांना 'बलुतं' मिळत असे.
बारा बलुतेदारांची काही उदाहरणे:
- सुतार ( Carpenter)
- लोहार ( Blacksmith)
- चांभार (Cobbler)
- न्हावी (Barber)
- धोबी (Laundry man)
- कुंभार (Potter)
- गुरव
- महार
- कोळी
- तेली
- भट
- Goals
अधिक माहितीसाठी आपण खालील संकेतस्थळांना भेट देऊ शकता:
जात एक बंद: सविस्तर विवेचन
'जात एक बंद' या वाक्याचा अर्थ आणि त्याचे विवेचन अनेक दृष्टीने केले जाते.
1. जातीव्यवस्था: एक सामाजिक रचना
जात ही एक सामाजिक रचना आहे जी व्यक्तींना जन्माच्या आधारावर वेगवेगळ्या गटांमध्ये विभागते. या गटांना उतरत्या क्रमाने सामाजिक दर्जा दिला जातो, ज्यामुळे काही गटांना अधिकprivileges मिळतात, तर काहींना सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीयदृष्ट्या दुर्लक्षित केले जाते.
2. 'जात एक बंद' चा अर्थ
- सामाजिक गतिशीलता अभाव: जातीव्यवस्थेमध्ये, व्यक्तीला एका विशिष्ट जातीत जन्म मिळतो आणि तो सहसा त्याच जातीत आयुष्यभर राहतो. त्याला जात बदलण्याची संधी मिळत नाही, कारण जात ही एक 'बंद' व्यवस्था आहे.
- संधींची असमानता: शिक्षण, नोकरी आणि सामाजिक संबंधांमध्ये जातीच्या आधारावर भेदभाव केला जातो. त्यामुळे विशिष्ट जातीतील लोकांना समान संधी मिळत नाहीत.
- आंतरजातीय संबंधांवर बंधने: जातीव्यवस्था आंतरजातीय विवाह आणि सामाजिक संबंधांना विरोध करते, ज्यामुळे वेगवेगळ्या जातीतील लोकांमध्ये मिसळणे कठीण होते.
3. जातीव्यवस्थेचे परिणाम
- सामाजिक विषमता: जातीव्यवस्थेमुळे समाजात मोठ्या प्रमाणावर विषमता निर्माण झाली आहे. काही जातींना शिक्षण, संपत्ती आणि सत्तेचे अधिकार आहेत, तर काही जातींना यांपासून वंचित ठेवले जाते.
- आर्थिक मागासलेपण: ज्या जातींना संधी मिळत नाहीत, त्या आर्थिकदृष्ट्या मागासलेल्या राहतात, ज्यामुळे गरिबी वाढते.
- सामाजिक संघर्ष: जातीभेदामुळे समाजात सतत संघर्ष आणि तणाव निर्माण होतो, ज्यामुळे सामाजिक सलोखा धोक्यात येतो.
4. जातीव्यवस्था निर्मूलनाचे प्रयत्न
- कायदेशीर उपाय: भारतीय संविधानाने जातीभेद নিষিদ্ধ ठरवला आहे आणि समान संधी सुनिश्चित करण्यासाठी आरक्षण धोरण लागू केले आहे.
- सामाजिक सुधारणा: अनेक समाजसुधारकांनी जातीव्यवस्था नष्ट करण्यासाठी प्रयत्न केले. महात्मा फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि इतर समाजसुधारकांनी जनजागृती करून लोकांच्या मनात बदल घडवण्याचा प्रयत्न केला.
- शिक्षण आणि जागरूकता: जातीव्यवस्थेचे दुष्परिणाम लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी शिक्षण आणि जनजागृती मोहीम चालवणे आवश्यक आहे.
संदर्भ:
'जात एक बंद' म्हणजे जातीव्यवस्था एक अशी रचना आहे जी व्यक्तीला एका विशिष्ट गटात बांधून ठेवते आणि त्याला सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीयदृष्ट्या प्रगती करण्यापासून रोखते.
- कुंभार
- कोळी
- गुरव
- चांभार
- मातंग
- तेली
- न्हावी
- परीट
- माळी
- महार
- लोहार
- सुतार