प्राचीन आणि मध्ययुगीन भारतातील खगोलशास्त्राचा विकास हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि समृद्ध होता. वेदकाळापासूनच भारतीयांनी आकाशाचे आणि खगोलीय पिंडांचे निरीक्षण करून त्यातून अनेक महत्त्वपूर्ण शोध लावले. धार्मिक विधी, पंचांग निर्मिती आणि वेळेची अचूक गणना यासाठी खगोलशास्त्राचे ज्ञान आवश्यक मानले जात असे.

प्राचीन भारतातील खगोलशास्त्र

• वेदकाळ आणि उत्तर-वेदकाळ: या काळात नक्षत्रांचे (चांद्र-नक्षत्र) महत्त्व ओळखले गेले. एका वर्षाचे १२ महिने, चांद्रमास आणि सौर वर्षाची संकल्पना विकसित झाली. यज्ञ आणि धार्मिक कार्यांसाठी शुभ वेळेची निवड करण्यासाठी खगोलीय निरीक्षणांचा वापर केला जात असे.
• सिद्धान्त युग: गुप्तकाळाच्या आसपास, खगोलशास्त्राने केवळ निरीक्षणे आणि पंचांग निर्मितीपुरते मर्यादित न राहता, गणितावर आधारित शास्त्रीय सिद्धान्त विकसित करण्यास सुरुवात केली. या काळात अनेक महान खगोलशास्त्रज्ञ होऊन गेले, ज्यात आर्यभट आणि वराहमिहिर यांचा समावेश आहे.

आर्यभट (इ.स. ४७६ - ५५०)

आर्यभट हे भारतीय खगोलशास्त्र आणि गणिताच्या इतिहासातील एक अग्रणी व्यक्तिमत्व मानले जातात. त्यांचा प्रमुख ग्रंथ 'आर्यभटीय' हा खगोलशास्त्र आणि गणितावरील एक महत्त्वाचा स्रोत आहे.

• पृथ्वीचे परिवलन: आर्यभटांनी 'पृथ्वी स्वतःच्या अक्षावर फिरते' (दैनिक गती) हे सर्वप्रथम सांगितले. यामुळे दिवस-रात्र होतात, ही संकल्पना त्यांनी मांडली. (आजही काही लोक अजूनही सूर्य पृथ्वीभोवती फिरतो असे मानतात).
• ग्रहण संकल्पना: सूर्यग्रहण आणि चंद्रग्रहण ही राहू आणि केतू या काल्पनिक ग्रहांमुळे होत नसून, ती चंद्र आणि पृथ्वीच्या सावलीमुळे होतात, याचे शास्त्रीय स्पष्टीकरण त्यांनी दिले.
• गणितातील योगदान: त्यांनी 'पाय' (π) चे मूल्य (३.१४१६) चार दशांश स्थळांपर्यंत अचूकपणे दिले. तसेच, दशमान पद्धती, स्थानमूल्य प्रणाली आणि त्रिकोणमितीमध्ये 'ज्या' (sine) सारख्या संकल्पनांचा विकास केला. शून्याची संकल्पना (अप्रत्यक्षपणे) त्यांच्या संख्या प्रणालीत समाविष्ट होती.
• वर्षमानाची गणना: त्यांनी एका सौर वर्षाची लांबी ३६५.२५८५८ दिवस इतकी अचूकपणे मोजली.

वराहमिहिर (इ.स. ५०५ - ५८७)

वराहमिहिर हे गुप्तकालीन एक महान खगोलशास्त्रज्ञ, गणितज्ञ आणि ज्योतिषी होते. त्यांचे कार्य केवळ खगोलशास्त्रापुरते मर्यादित नव्हते,