धूमकेतू (Comet)

धूमकेतू हे आपल्या सूर्यमालेतील लहान आकाशीय पिंड आहेत जे सूर्याभोवती लंबवर्तुळाकार कक्षेत फिरतात. त्यांना 'सूर्यमालेचे बर्फाचे गोळे' किंवा 'घाणेरडे बर्फाचे गोळे' असेही म्हटले जाते कारण ते प्रामुख्याने बर्फ (पाणी, मिथेन, अमोनिया आणि कार्बन डायऑक्साइड), धूळ आणि खडकांचे बनलेले असतात.

जेव्हा धूमकेतू सूर्याजवळ येतात, तेव्हा त्यांच्यातील बर्फ उष्णतेमुळे वायूमध्ये रूपांतरित होतो (या प्रक्रियेला उदात्तीकरण म्हणतात). या वायू आणि धुळीमुळे धूमकेतूभोवती एक अस्पष्ट आवरण तयार होते, ज्याला कोमा (Coma) असे म्हणतात. कोमा हा धूमकेतूचा डोक्यासारखा भाग असतो.

सूर्याच्या उष्णतेमुळे आणि सौर वाऱ्यामुळे (solar wind) हे वायू आणि धुळीचे कण सूर्याच्या विरुद्ध दिशेने ढकलले जातात, ज्यामुळे एक किंवा दोन लांब शेपूट तयार होते. धूमकेतूंना साधारणपणे दोन प्रकारच्या शेपट्या असतात:

• धूळीची शेपूट (Dust Tail): ही शेपूट पिवळसर रंगाची असून ती सूर्याभोवतीच्या धूमकेतूच्या कक्षेच्या बाजूने वक्र झालेली दिसते. धुळीचे कण मोठे असल्याने ते सौर वाऱ्यामुळे कमी प्रमाणात ढकलले जातात.
• आयन/प्लाझ्मा शेपूट (Ion/Plasma Tail): ही शेपूट निळसर रंगाची असते आणि ती नेहमी सूर्याच्या विरुद्ध दिशेने सरळ रेषेत असते. वायूचे आयनीकृत कण सौर वाऱ्यामुळे अधिक वेगाने ढकलले जातात.

धूमकेतू सामान्यतः कूईपर पट्टा (Kuiper Belt) आणि ऊर्ट ढग (Oort Cloud) यांसारख्या सूर्यमालेच्या बाहेरील भागातून येतात. त्यांचे कक्षीय कालावधी काही वर्षांपासून ते हजारो वर्षांपर्यंत असू शकतात.

धूमकेतूंचा अभ्यास शास्त्रज्ञांना सूर्यमालेच्या सुरुवातीच्या स्थितीबद्दल आणि तिच्या निर्मितीबद्दल महत्त्वपूर्ण माहिती देतो, कारण ते अब्जावधी वर्षांपासून जवळजवळ अपरिवर्तित अवस्थेत आहेत.