संत एकनाथ महाराजांनी रचलेले ‘विंचू चावला वृश्चिक चावला’ हे भारुड अत्यंत प्रसिद्ध असून ते सामाजिक प्रबोधन आणि आध्यात्मिक विचार सोप्या भाषेत मांडण्यासाठी वापरले जाते.

या भारुडाचा भावार्थ खालीलप्रमाणे आहे:

• शाब्दिक अर्थ (Literal Meaning): या भारुडातील 'विंचू' म्हणजे प्रत्यक्षात दिसणारा विंचू आणि 'चावला' म्हणजे विंचवाने डंख मारणे, ज्यामुळे तीव्र वेदना होतात.
• लाक्षणिक अर्थ (Symbolic Meaning):
  • 'विंचू' म्हणजे 'अहंकार' (Ego) किंवा 'दर्प' (Pride): संत एकनाथांनी या भारुडात 'विंचू' हे अहंकाराचे प्रतीक म्हणून वापरले आहे. माणसाच्या मनात असलेला अहंकार, गर्व, मीपणा हा एखाद्या विंचवाच्या डंखाप्रमाणेच घातक असतो.
  • 'चावला' म्हणजे 'यातना' (Suffering) किंवा 'दुःख' (Sorrow): अहंकाराचा विंचू जेव्हा एखाद्या माणसाला चावतो, तेव्हा त्याला मिळणाऱ्या शारीरिक वेदनांपेक्षाही जास्त मानसिक आणि आत्मिक यातना होतात. अहंकारामुळे माणूस वाईट गोष्टींकडे वळतो, इतरांशी द्वेष करतो, कटुता निर्माण करतो आणि त्यामुळे त्याचे जीवन दुःखमय होते.
  • 'विष' म्हणजे 'वाईट वृत्ती' (Negative Tendencies): विंचवाचे विष जसे शरीरभर पसरते, त्याचप्रमाणे अहंकाराचे विष माणसाच्या मनात पसरून त्याच्या चांगल्या विचारांना आणि सद्गुणांना मारून टाकते. यामुळे माणूस लोभ, मोह, मत्सर, क्रोध यांसारख्या वाईट वृत्तींच्या आहारी जातो.
• संत एकनाथांचा संदेश: संत एकनाथ महाराज या भारुडाद्वारे समाजाला हेच सांगू इच्छितात की, खरा शत्रू बाहेरील विंचू नसून, आपल्या आत दडलेला अहंकार हा आहे. हा अहंकार माणसाला आध्यात्मिक प्रगतीपासून दूर ठेवतो आणि त्याला दुःखाच्या गर्तेत लोटतो. म्हणूनच, या अहंकाराचा नाश करणे अत्यंत आवश्यक आहे. अहंकाराला दूर सारल्यास माणूस खरा सुखी होऊ शकतो आणि ईश्वराच्या जवळ जाऊ शकतो.
• 'उतारा' (Remedy): या 'अहंकाररूपी विंचवाचे' विष उतरवण्यासाठी संत एकनाथ महाराज नामस्मरण, भक्ती, सत्संग, नम्रता आणि आत्मज्ञान हे उपाय सुचवतात.

थोडक्यात, 'विंचू चावला वृश्चिक चावला' हे भारुड माणसाला त्याच्या आंतरिक शत्रूची म्हणजेच अहंकाराची जाणीव करून देऊन, त्यापासून मुक्त होण्याचा मार्ग दाखवणारे एक गहन आध्यात्मिक आणि सामाजिक प्रबोधन करणारे काव्य आहे.