भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (राष्ट्रीय सभा) ही भारताच्या स्वातंत्र्य संग्रामातील एक प्रमुख राजकीय संघटना होती, जी १८८५ मध्ये स्थापन झाली. तिने भारताला ब्रिटिशांच्या राजवटीतून स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी आणि आधुनिक भारताच्या उभारणीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. राष्ट्रीय सभेच्या कार्याचे थोडक्यात वर्णन खालीलप्रमाणे:

• संविधानिक मागणी आणि सुधारणा (१८८५-१९०५):
  • सुरुवातीच्या काळात, राष्ट्रीय सभेने उदारमतवादी (मवाळ) नेत्यांच्या नेतृत्वाखाली काम केले. या नेत्यांमध्ये दादाभाई नौरोजी, गोपाळ कृष्ण गोखले, फिरोजशाह मेहता यांचा समावेश होता.
  • त्यांचे मुख्य उद्दिष्ट ब्रिटिश प्रशासनात भारतीयांना अधिक प्रतिनिधित्व मिळवून देणे, प्रशासकीय सुधारणा करणे आणि भारताच्या आर्थिक शोषणाबद्दल आवाज उठवणे हे होते.
  • त्यांनी ब्रिटिश सरकारकडे अर्ज, निवेदने आणि ठरावाद्वारे आपल्या मागण्या मांडल्या आणि ब्रिटिशांच्या न्यायबुद्धीवर विश्वास ठेवला.
• स्वराज्याची मागणी आणि जहालवादी विचार (१९०५ नंतर):
  • विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस, लोकमान्य टिळक, बिपिनचंद्र पाल आणि लाला लजपतराय यांसारख्या जहालवादी नेत्यांनी 'स्वराज्य' (स्वशासन) ही मागणी तीव्र केली. त्यांनी ब्रिटिश सरकारकडून केवळ सुधारणा नव्हे तर पूर्ण स्वराज्य मिळवण्यावर भर दिला.
  • या नेत्यांनी जनतेला संघटित करून आंदोलनाद्वारे दबाव निर्माण करण्याचे प्रयत्न केले.
• गांधीयुग आणि जनआंदोलने (१९१५-१९४७):
  • महात्मा गांधींच्या आगमनानंतर (१९१५), राष्ट्रीय सभेने अहिंसक असहकार, सविनय कायदेभंग आणि भारत छोडो आंदोलन यांसारखी देशव्यापी जनआंदोलने सुरू केली.
  • या आंदोलनांनी मोठ्या संख्येने सामान्य लोकांना स्वातंत्र्य चळवळीत सामील केले आणि ब्रिटिश राजवटीवर प्रचंड दबाव आणला.
  • या काळात काँग्रेसचे अंतिम ध्येय 'पूर्ण स्वराज्य' (संपूर्ण स्वातंत्र्य) हे बनले.
• सामाजिक आणि आर्थिक कार्य:
  • राजकीय स्वातंत्र्यासोबतच, काँग्रेसने सामाजिक सुधारणा, शिक्षण प्रसार, अस्पृश्यता निवारण आणि ग्रामीण विकासासाठीही कार्य केले. त्यांनी समाजातील विविध घटकांना एकत्र आणण्याचे काम केले.

थोडक्यात, राष्ट्रीय सभेने भारतीयांमध्ये राष्ट्रवादाची भावना जागृत केली, ब्रिटिशांविरुद्ध संघटितपणे लढा दिला आणि भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यात केंद्रीय भूमिका बजावली.