वर्गीकरण (Classification)

वर्गीकरण म्हणजे वस्तू, संकल्पना, माहिती किंवा कोणत्याही घटकांना त्यांच्या समान गुणधर्मांवर, वैशिष्ट्यांवर किंवा संबंधांवर आधारित गटांमध्ये किंवा श्रेणींमध्ये विभागणे होय. याचा मुख्य उद्देश म्हणजे गोष्टींना सुव्यवस्थित करणे, त्यांना सहजपणे शोधता येणे, समजून घेणे आणि त्यांमधील संबंध स्पष्ट करणे.

उदाहरणार्थ, किराणा दुकानात भाज्या, फळे, धान्य, मसाले असे वेगवेगळे विभाग असतात. यामुळे ग्राहक हवी ती वस्तू सहज शोधू शकतात. हेच वर्गीकरण आहे.

ग्रंथ वर्गीकरण (Book Classification)

ग्रंथ वर्गीकरण म्हणजे ग्रंथालयातील पुस्तके आणि इतर माहिती स्त्रोतांना त्यांच्या विषयानुसार, स्वरूपानुसार किंवा इतर संबंधित निकषांनुसार विशिष्ट क्रमाने लावण्याची किंवा श्रेणीबद्ध करण्याची पद्धत होय. या प्रक्रियेत प्रत्येक ग्रंथाला एक विशिष्ट क्रमांक किंवा संकेत दिला जातो, ज्यामुळे तो ग्रंथ ग्रंथालयात विशिष्ट ठिकाणी ठेवला जातो.

ग्रंथ वर्गीकरणाचे मुख्य उद्देश:

• ग्रंथांची सुलभ उपलब्धता: वाचकांना त्यांच्या आवडीनुसार किंवा आवश्यकतेनुसार विषयवारीनुसार पुस्तके सहज शोधता येतात.
• ग्रंथांची व्यवस्था: ग्रंथालयातील पुस्तके आणि इतर साहित्य व्यवस्थितपणे ठेवण्यास मदत करते, ज्यामुळे गोंधळ टाळता येतो.
• विषय माहितीची निर्मिती: एकाच विषयावरील सर्व पुस्तके एकाच ठिकाणी असल्याने वाचकांना त्या विषयाची सखोल माहिती मिळवणे सोपे होते.
• कर्मचाऱ्यांसाठी सुलभता: ग्रंथपालांना पुस्तके व्यवस्थित लावणे आणि परत जागेवर ठेवणे सोपे जाते.
• नवीन ग्रंथांचे समावेशन: ग्रंथालयात नवीन पुस्तके आल्यास ती योग्य ठिकाणी वर्गीकृत करून ठेवणे शक्य होते.

ग्रंथ वर्गीकरणासाठी विविध पद्धती वापरल्या जातात, त्यापैकी 'ड्यूई डेसिमल क्लासिफिकेशन' (Dewey Decimal Classification - DDC) आणि 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस क्लासिफिकेशन' (Library of Congress Classification - LCC) या जगात सर्वाधिक प्रचलित आहेत.