ग्रंथालयशास्त्र
ड्युई डेसिमल वर्गीकरण (Dewey Decimal Classification - DDC) पद्धतीमध्ये 'औषध' (Medicine) या विषयाचे वर्गीकरण 610 या मुख्य वर्गांतर्गत केले जाते.
हा वर्ग 'वैद्यकशास्त्र आणि आरोग्य' यासाठी राखीव आहे. या मुख्य वर्गांतर्गत औषधोपचार आणि आरोग्य सेवेतील विविध उप-विषयांचे अधिक तपशीलवार वर्गीकरण केले जाते.
औषध या विषयाचे ड्युई डेसिमल वर्गीकरण खालीलप्रमाणे केले जाते:
- 610 - वैद्यकशास्त्र आणि आरोग्य (Medicine and health) - हा औषधोपचारासाठीचा मुख्य वर्ग आहे.
- 611 - मानवी शरीरशास्त्र, पेशीशास्त्र, उतीशास्त्र (Human anatomy, cytology, histology)
- 612 - मानवी शरीरक्रियाशास्त्र (Human physiology)
- 613 - वैयक्तिक आरोग्य आणि सुरक्षा (Personal health and safety)
- 614 - सार्वजनिक आरोग्य आणि संबंधित विषय (Public health and related topics)
- 615 - औषधनिर्माणशास्त्र आणि उपचारपद्धती (Pharmacology and therapeutics)
- 615.1 - औषधे (Drugs)
- 615.3 - नैसर्गिक औषधे (Drugs of natural origin)
- 615.5 - चिकित्सा पद्धती (Therapeutics)
- 616 - रोग (Diseases)
- 616.1 - हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी रोग (Diseases of the cardiovascular system)
- 616.2 - श्वसनसंस्थेचे रोग (Diseases of the respiratory system)
- 616.3 - पचनसंस्थेचे रोग (Diseases of the digestive system)
- 616.4 - अंतःस्रावी ग्रंथीचे रोग (Diseases of the endocrine system)
- 616.5 - त्वचेचे रोग (Diseases of the skin)
- 616.6 - मूत्र व जननेंद्रियांचे रोग (Diseases of the genitourinary system)
- 616.8 - मज्जासंस्थेचे रोग (Diseases of the nervous system)
- 616.9 - संसर्गजन्य आणि परजीवी रोग (Infectious and parasitic diseases)
- 617 - शस्त्रक्रिया आणि संबंधित वैद्यकीय विशेषज्ञता (Surgery and related medical specialties)
- 617.1 - जखमा आणि दुखापती (Wounds and injuries)
- 617.5 - प्रादेशिक शस्त्रक्रिया (Regional surgery)
- 617.6 - दंतवैद्यक (Dentistry)
- 617.7 - नेत्रवैद्यक (Ophthalmology)
- 617.8 - कान, नाक, घसा वैद्यक (Otorhinolaryngology)
- 617.9 - ॲनेस्थेसियोलॉजी आणि पुनरुत्थान (Anesthesiology and resuscitation)
- 618 - स्त्रीरोग, प्रसूतिशास्त्र, बालरोग, वृद्धोपचार (Gynecology, obstetrics, pediatrics, geriatrics)
- 618.1 - स्त्रीरोग (Gynecology)
- 618.2 - प्रसूतिशास्त्र (Obstetrics)
- 618.92 - बालरोग (Pediatrics)
- 618.97 - वृद्धोपचार (Geriatrics)
याप्रमाणे, ड्युई डेसिमल वर्गीकरण पद्धत वापरून औषधाशी संबंधित प्रत्येक उप-विषयाला एक विशिष्ट क्रमांक दिला जातो, ज्यामुळे ग्रंथालयांमध्ये पुस्तके आणि इतर माहितीची सुलभ मांडणी आणि पुनर्प्राप्ती शक्य होते.
डी डब्लू ई डेसिमल वर्गीकरण पद्धतीमध्ये, प्रत्येक विषयाला एक विशिष्ट संख्या श्रेणी दिली जाते
ग्रंथोपार्जन (Granthoparjan) या संज्ञेचा अर्थ 'ग्रंथांची किंवा इतर माहिती स्त्रोतांची खरेदी आणि संग्रहात समावेश करण्याची प्रक्रिया' असा होतो. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, ग्रंथालयासाठी नवीन पुस्तके, नियतकालिके, ई-पुस्तके, ऑडिओ-व्हिडिओ साहित्य किंवा इतर कोणतेही माहितीपर साहित्य विकत घेऊन ते ग्रंथालयाच्या संग्रहाचा भाग बनवण्याची संपूर्ण प्रक्रिया म्हणजे ग्रंथोपार्जन.
या प्रक्रियेमध्ये केवळ पुस्तके विकत घेणे इतकाच अर्थ नसून, त्यात अनेक पावले आणि कामे समाविष्ट असतात, ज्यामुळे ग्रंथालय वापरकर्त्यांना योग्य आणि अद्ययावत माहिती उपलब्ध होते.
ग्रंथोपार्जन प्रक्रियेतील प्रमुख कामे उदाहरणासहित खालीलप्रमाणे आहेत:
- गरज ओळखणे (Need Identification):
या कामामध्ये ग्रंथालयाच्या वापरकर्त्यांची (विद्यार्थी, शिक्षक, संशोधक, सामान्य वाचक) माहितीची गरज काय आहे, हे ओळखले जाते. अभ्यासक्रम, संशोधन विषय, वाचकांच्या आवडीनिवडी, समाजातील नवीन ट्रेंड्स यांचा अभ्यास करून कोणत्या प्रकारच्या ग्रंथांची आवश्यकता आहे, हे ठरवले जाते.
उदाहरण: जर एखाद्या अभियांत्रिकी महाविद्यालयाच्या ग्रंथालयाला 'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' (AI) आणि 'मशीन लर्निंग' (ML) या विषयांवरील नवीन पुस्तकांची मागणी विद्यार्थ्यांकडून वारंवार येत असेल, तर ग्रंथपाल त्या विषयांवरील पुस्तके घेण्याची गरज ओळखतात.
- निवड (Selection):
गरज ओळखल्यानंतर, बाजारात उपलब्ध असलेल्या अनेक पर्यायांमधून सर्वोत्तम आणि उपयुक्त ग्रंथ निवडले जातात. यामध्ये पुस्तकांची गुणवत्ता, लेखकाची प्रतिष्ठा, प्रकाशकाची विश्वासार्हता, पुनरावलोकने (reviews), किंमत आणि ग्रंथालयाच्या धोरणांशी सुसंगतता या घटकांचा विचार केला जातो.
उदाहरण: AI आणि ML वरील अनेक पुस्तके उपलब्ध असतील, तर ग्रंथपाल विषय तज्ञांशी सल्लामसलत करून, पुस्तकांच्या अनुक्रमणिका पाहून, किंवा ऑनलाइन पुनरावलोकने वाचून 'Deep Learning' by Ian Goodfellow किंवा 'Hands-On Machine Learning with Scikit-Learn, Keras, and TensorFlow' by Aurélien Géron अशी विशिष्ट पुस्तके निवडू शकतात.
- आदेश देणे (Ordering):
निवडलेल्या ग्रंथांसाठी प्रकाशक, पुस्तक विक्रेता (book seller) किंवा वितरक यांना औपचारिक आदेश (order) दिला जातो. यात पुस्तकाचे नाव, लेखक, ISBN क्रमांक, प्रत संख्या आणि किंमत यासारखे तपशील असतात.
उदाहरण: निवडलेल्या AI आणि ML च्या पुस्तकांसाठी एका विशिष्ट पुस्तक विक्रेत्याला खरेदी आदेश (Purchase Order) पाठवला जातो, ज्यात प्रत्येक पुस्तकाचा तपशील आणि आवश्यक असलेल्या प्रतींची संख्या नमूद केलेली असते.
- प्राप्ती आणि तपासणी (Receiving and Inspection):
पुस्तक विक्रेत्याकडून ग्रंथ प्राप्त झाल्यानंतर, ते आदेशानुसार आहेत की नाही याची तपासणी केली जाते. पुस्तकांची संख्या, शीर्षके, प्रतींची स्थिती (फाटलेले नाही ना, पाने गहाळ नाहीत ना) याची पडताळणी केली जाते. काही त्रुटी आढळल्यास त्या पुस्तक विक्रेत्याला कळवून दुरुस्त करून घेतल्या जातात.
उदाहरण: ग्रंथपाल पुस्तक विक्रेत्याकडून आलेला बॉक्स उघडतो, प्रत्येक पुस्तकाची पावतीवरील तपशीलाशी पडताळणी करतो. 'Deep Learning' च्या ५ प्रती मागवल्या होत्या, त्या ५ मिळाल्या आहेत का आणि त्यांची स्थिती चांगली आहे का, हे तपासतो.
- नोंदणी (Accessioning):
प्राप्त झालेल्या आणि तपासणी केलेल्या प्रत्येक ग्रंथाला एक अद्वितीय नोंदणी क्रमांक (Accession Number) दिला जातो. हा क्रमांक एका नोंदणी वहीत (Accession Register) किंवा ग्रंथालय व्यवस्थापन प्रणालीमध्ये (Library Management System - LMS) नोंदवला जातो. या नोंदीमध्ये ग्रंथाचे नाव, लेखक, प्रकाशक, किंमत, खरेदीची तारीख इत्यादी मूलभूत माहिती समाविष्ट असते.
उदाहरण: 'Deep Learning' या पुस्तकाला '2023/1001' असा नोंदणी क्रमांक दिला जातो आणि तो क्रमांक पुस्तकाच्या आतमध्ये आणि नोंदणी वहीत नोंदवला जातो.
- प्रक्रिया आणि तांत्रिक तयारी (Processing and Technical Preparation):
ग्रंथांना वाचकांसाठी उपलब्ध करण्यापूर्वी काही तांत्रिक प्रक्रिया केल्या जातात. यात ग्रंथालयाचा शिक्का मारणे, बारकोड लावणे, सुरक्षा टॅग (security tag) लावणे, वर्गीकरण करणे (classification) आणि सूचीकरण करणे (cataloging) इत्यादी कामे येतात. (अनेकदा वर्गीकरण आणि सूचीकरण हे ग्रंथोपार्जनानंतरच्या टप्प्यात मोडले जातात, परंतु काही वेळा ते या प्रक्रियेचा भाग मानले जाते.)
उदाहरण: नोंदणी क्रमांक दिल्यानंतर, पुस्तकावर ग्रंथालयाचा शिक्का मारला जातो, बारकोड स्टिकर लावले जाते आणि Dewey Decimal Classification (DDC) प्रणालीनुसार '006.3' (आर्टिफिशियल इंटेलिजन्ससाठी) असा वर्गीकरण क्रमांक दिला जातो.
- बिल आणि देयके (Invoicing and Payments):
पुस्तक विक्रेत्याकडून आलेली बिले तपासली जातात आणि ती बरोबर असल्याची खात्री झाल्यावर देयके (payments) काढण्याची प्रक्रिया केली जाते.
उदाहरण: पुस्तक विक्रेत्याचे बिल प्राप्त झाल्यावर, ते नोंदणी केलेल्या पुस्तकांच्या किंमती आणि संख्या यांच्याशी जुळते का, हे पाहिले जाते आणि त्यानंतर वित्त विभागाला पैसे देण्याची विनंती केली जाते.
- अहवाल आणि सांख्यिकी (Reporting and Statistics):
ग्रंथोपार्जन विभागाद्वारे खरेदी केलेल्या ग्रंथांची संख्या, खर्च, कोणत्या विषयांवर किती पुस्तके घेतली, कोणत्या कालावधीत किती पुस्तके संग्रहात समाविष्ट झाली याचे अहवाल आणि आकडेवारी तयार केली जाते. हे ग्रंथालय व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे असते.
उदाहरण: एका विशिष्ट आर्थिक वर्षात AI आणि ML विषयांवर किती पुस्तके खरेदी केली गेली, त्यावर किती खर्च झाला आणि ती कोणत्या विक्रेत्याकडून घेतली, याचा अहवाल तयार केला जातो.
या सर्व कामांमधून ग्रंथालय आपले संग्रह समृद्ध करते आणि वाचकांना विविध विषयांवरील अद्ययावत माहिती उपलब्ध करून देते.
ड्युई डेसिमल वर्गीकरण पद्धती (DDC) ही ग्रंथालयांमधील ग्रंथांचे विषय आणि सामग्रीनुसार वर्गीकरण करण्याची एक मानक पद्धत आहे. या पद्धतीत जगातील सर्व ज्ञान दहा मुख्य वर्गांमध्ये (Main Classes) विभागले आहे, जे 000 ते 900 पर्यंत आहेत. प्रत्येक मुख्य वर्गाला पुढे उपवर्ग (Divisions) आणि विभाग (Sections) मध्ये विभागले जाते, ज्यामुळे अधिक विशिष्ट वर्गीकरण करणे शक्य होते.
आपण दिलेल्या ग्रंथांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे:
1. औषधे (Medicines)
- मुख्य वर्ग (Main Class): 600 - तंत्रज्ञान (Technology)
- उपवर्ग (Division): 610 - वैद्यकीय विज्ञान; औषधे (Medical sciences; Medicine)
- विभाग (Section): 615 - औषधनिर्माणशास्त्र आणि उपचारपद्धती (Pharmacology & Therapeutics)
- स्पष्टीकरण: 'औषधे' हा विषय वैद्यकीय विज्ञानाचा भाग असल्याने, तो 600 या तंत्रज्ञान वर्गात येतो. विशेषतः औषधनिर्माणशास्त्र आणि विविध प्रकारची औषधे 615 या क्रमांकाखाली वर्गीकृत केली जातात.
2. साहित्य (Literature)
- मुख्य वर्ग (Main Class): 800 - साहित्य (Literature)
- उपवर्ग (Division): 800 - साहित्य, वक्तृत्वकला आणि समीक्षा (Literature, Rhetoric, & Criticism)
- विभाग (Section): 808 - वक्तृत्वकला आणि साहित्यसंग्रह (Rhetoric & Collections of Literature) किंवा 809 - साहित्याचा इतिहास, वर्णन आणि समीक्षा (History, Description, & Critical Appraisal of Literature)
- अधिक विशिष्टीकरण (Further Specificity):
- जर हे विशिष्ट भाषेतील साहित्य असेल, उदाहरणार्थ, मराठी साहित्य, तर ते 891.46 (मराठी साहित्य) असे वर्गीकृत होईल.
- जर ते इंग्रजी साहित्य असेल, तर 820 (English & Old English Literatures).
- फक्त 'साहित्य' असे नमूद केल्यास, सामान्यतः 800 किंवा 808/809 हे क्रमांक वापरले जातात.
- स्पष्टीकरण: 'साहित्य' हा ड्युई डेसिमल वर्गीकरण पद्धतीतील एक स्वतंत्र मुख्य वर्ग (800) आहे. यात सर्व प्रकारच्या साहित्याचा समावेश होतो.
3. जैन धर्म आणि तत्त्वज्ञान (Jainism and Philosophy)
- मुख्य वर्ग (Main Class): 200 - धर्म (Religion)
- उपवर्ग (Division): 290 - इतर धर्म (Other Religions)
- विभाग (Section): 294 - भारतीय धर्म (Indian Religions)
- विशिष्ट क्रमांक: 294.4 - जैन धर्म (Jainism)
- स्पष्टीकरण: जैन धर्म हा एक भारतीय धर्म असल्यामुळे तो 294 या विभागात येतो आणि त्याचा विशिष्ट क्रमांक 294.4 आहे. जैन धर्माचे तत्त्वज्ञान हे त्या धर्माचा अविभाज्य भाग असल्याने, ते याच क्रमांकात समाविष्ट होते. तत्त्वज्ञान (Philosophy) हा मुख्य वर्ग 100 असला तरी, विशिष्ट धर्माच्या तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास त्या धर्माच्या वर्गामध्येच केला जातो.
ड्यूई डेसिमल वर्गीकरण पद्धती (DDC) आणि तिच्या साहाय्यकारी कोष्टकांचा (Auxiliary Tables) वापर करून दिलेल्या ग्रंथांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे करता येईल:
-
ज्ञानकोश (Encyclopedia)
- मुख्य वर्ग (Main Class): 000 (Generalities - सामान्य ज्ञान)
- DDC क्रमांक: 030 (General encyclopedic works - सामान्य ज्ञानकोश)
- स्पष्टीकरण: ज्ञानकोश हे सामान्यतः 030 या मुख्य क्रमांकाखाली वर्गीकृत केले जातात, कारण ते कोणत्याही विशिष्ट विषयाशी संबंधित नसतात, तर विविध विषयांची माहिती एकत्र देतात.
- साहाय्यकारी कोष्टके (Auxiliary Tables): येथे थेट कोष्टकांचा वापर होत नाही, कारण 030 हा स्वतःच ज्ञानकोशांसाठीचा क्रमांक आहे. जर एखाद्या विशिष्ट विषयाच्या ज्ञानकोशाबद्दल असते (उदा. वैद्यकशास्त्राचा ज्ञानकोश), तर DDC क्रमांक 610 (वैद्यकशास्त्र) + T1—03 (ज्ञानकोश) = 610.3 असा झाला असता.
-
औषधे (Medicine)
- मुख्य वर्ग (Main Class): 600 (Technology - तंत्रज्ञान)
- DDC क्रमांक: 610 (Medical sciences - वैद्यकीय विज्ञान)
- स्पष्टीकरण: वैद्यकशास्त्र आणि औषधोपचार हे 610 या मुख्य वर्गात येतात. औषधशास्त्रासाठी अधिक विशिष्ट क्रमांक 615 (Pharmacology & therapeutics - औषधशास्त्र आणि चिकित्सा) वापरला जातो.
- साहाय्यकारी कोष्टके (Auxiliary Tables) चे संभाव्य वापर:
- औषधांचा इतिहास: 610 + T1—09 (History - इतिहास) = 610.9
- औषधांचा कोश/शब्दकोश: 610 + T1—03 (Dictionaries - शब्दकोश) = 610.3
- एका विशिष्ट रोगावरील औषधे (उदा. कर्करोग): 616.994 + T1—06 (Therapy
कोलन वर्गीकरण (Colon Classification - CC) ही डॉ. एस.आर. रंगनाथन यांनी विकसित केलेली एक ग्रंथालय वर्गीकरण पद्धत आहे. या पद्धतीची काही प्रमुख आधारतत्वे खालीलप्रमाणे आहेत:
- पैलू विश्लेषण (Facet Analysis):
हे कोलन वर्गीकरणाचे सर्वात महत्त्वाचे आधारतत्व आहे. रंगनाथन यांनी प्रत्येक विषयाला मूलभूत "पैलूंमध्ये" (Facets) विभागले. हे पैलू म्हणजे विषयाचे विविध आवश्यक घटक. त्यांनी यासाठी 'PMEST' हे सूत्र दिले आहे:
- P - Personality (विषय/मुख्य विषय): हा कोणत्याही विषयाचा केंद्रबिंदू असतो, ज्याबद्दल वर्गीकरण केले जात आहे. उदा. शेती, गणित, साहित्य.
- M - Matter (पदार्थ/गुणधर्म): हा विषयाचा किंवा मुख्य विषयाचा 'पदार्थ' किंवा 'गुणधर्म' दर्शवतो. उदा. गव्हाचे उत्पादन (शेतीमध्ये गहू), बीजगणित (गणितातील एक शाखा).
- E - Energy (ऊर्जा/क्रिया): ही पैलू विषयामध्ये घडणारी 'क्रिया', 'समस्या', 'पद्धत' किंवा 'प्रक्रिया' दर्शवते. उदा. रोग नियंत्रण, संशोधन, शिक्षण.
- S - Space (स्थळ/भौगोलिक स्थान): ही पैलू भौगोलिक स्थान किंवा क्षेत्र दर्शवते, जिथे क्रिया घडते किंवा विषय संबंधित आहे. उदा. भारत, आशिया, महाराष्ट्र.
- T - Time (काळ/वेळ): ही पैलू काळ किंवा वेळ दर्शवते, ज्या काळात क्रिया घडते किंवा विषय संबंधित आहे. उदा. २० वे शतक, मध्ययुगीन काळ.
या PMEST पैलूंना कोलन (:) चिन्हाने जोडून एक वर्गीकरण क्रमांक तयार केला जातो. यामुळे विषयाचे अत्यंत सखोल आणि अचूक वर्गीकरण करणे शक्य होते.
- संश्लेषण (Synthesis):
कोलन वर्गीकरण ही 'संश्लेषणात्मक' (Synthetical) वर्गीकरण पद्धत आहे. याचा अर्थ असा की, विविध स्वतंत्र पैलू एकत्र जोडून (संश्लेषण करून) एक पूर्ण वर्गीकरण क्रमांक तयार केला जातो. यामुळे नवीन विषयांसाठी किंवा विशिष्ट गरजांसाठी लवचिकपणे क्रमांक तयार करता येतात, तयार केलेल्या कोडची यादी न वापरता.
- अपूर्वता (Canons and Principles):
रंगनाथन यांनी वर्गीकरणासाठी अनेक 'सिद्धांत' किंवा 'कॅनन्स' (Canons) तयार केले आहेत. हे सिद्धांत ग्रंथालय वर्गीकरणाची रचना आणि अंमलबजावणीसाठी मार्गदर्शन करतात. उदा. पदानुक्रम (Hierarchy), आतिथ्य (Hospitality), निरंतरता (Continuity) इत्यादी. या सिद्धांतांमुळे वर्गीकरण पद्धतीमध्ये सुसंगतता आणि तार्किक रचना येते.
- मुक्तता आणि लवचिकता (Flexibility and Hospitality):
या पद्धतीमध्ये 'मुक्तता' (Hospitality) हे तत्त्व अत्यंत महत्त्वाचे आहे. याचा अर्थ असा की, नवीन विषय किंवा संकल्पना उदयास आल्यास, त्यांना वर्गीकरण प्रणालीमध्ये सहजपणे सामावून घेता येते, प्रणालीची मूलभूत रचना बदलण्याची गरज नसते. यामुळे कोलन वर्गीकरण काळाच्या ओघात बदलत्या माहितीच्या गरजेनुसार स्वतःला जुळवून घेऊ शकते.
- एकवचन आणि बहुवचन (Mnemonic Devices):
कोलन वर्गीकरणात स्मरणशक्तीसाठी अनेक तंत्रे (Mnemonic Devices) वापरली जातात, ज्यामुळे वर्गीकरण क्रमांक अधिक अर्थपूर्ण आणि लक्षात ठेवण्यास सोपे होतात. उदा. एकाच अंकानुसार विशिष्ट संकल्पना दर्शविणे (उदा. 1 = सिद्धांत, 2 = संशोधन).
या आधारतत्वामुळे कोलन वर्गीकरण प्रणाली विषयांचे अत्यंत तपशीलवार आणि तार्किक वर्गीकरण करण्यास सक्षम आहे, ज्यामुळे माहितीचे प्रभावी पुनर्प्राप्ती शक्य होते.
कोलन वर्गीकरण (Colon Classification - CC) हे डॉ. एस. आर. रंगनाथन (S.R. Ranganathan) यांनी विकसित केलेले एक महत्त्वाचे ग्रंथालय वर्गीकरण (Library Classification) प्रणाली आहे. हे विश्लेषणात्मक-संश्लेषणात्मक (Analytico-Synthetic) स्वरूपाचे असून, कोणत्याही विषयाचे त्याच्या मूलभूत घटकांमध्ये (Facets) विश्लेषण करून नंतर