ग्रंथालयशास्त्र

वर्गीकरण (Classification)

वर्गीकरण म्हणजे वस्तू, संकल्पना, माहिती किंवा कोणत्याही घटकांना त्यांच्या समान गुणधर्मांवर, वैशिष्ट्यांवर किंवा संबंधांवर आधारित गटांमध्ये किंवा श्रेणींमध्ये विभागणे होय. याचा मुख्य उद्देश म्हणजे गोष्टींना सुव्यवस्थित करणे, त्यांना सहजपणे शोधता येणे, समजून घेणे आणि त्यांमधील संबंध स्पष्ट करणे.

उदाहरणार्थ, किराणा दुकानात भाज्या, फळे, धान्य, मसाले असे वेगवेगळे विभाग असतात. यामुळे ग्राहक हवी ती वस्तू सहज शोधू शकतात. हेच वर्गीकरण आहे.

ग्रंथ वर्गीकरण (Book Classification)

ग्रंथ वर्गीकरण म्हणजे ग्रंथालयातील पुस्तके आणि इतर माहिती स्त्रोतांना त्यांच्या विषयानुसार, स्वरूपानुसार किंवा इतर संबंधित निकषांनुसार विशिष्ट क्रमाने लावण्याची किंवा श्रेणीबद्ध करण्याची पद्धत होय. या प्रक्रियेत प्रत्येक ग्रंथाला एक विशिष्ट क्रमांक किंवा संकेत दिला जातो, ज्यामुळे तो ग्रंथ ग्रंथालयात विशिष्ट ठिकाणी ठेवला जातो.

ग्रंथ वर्गीकरणाचे मुख्य उद्देश:

• ग्रंथांची सुलभ उपलब्धता: वाचकांना त्यांच्या आवडीनुसार किंवा आवश्यकतेनुसार विषयवारीनुसार पुस्तके सहज शोधता येतात.
• ग्रंथांची व्यवस्था: ग्रंथालयातील पुस्तके आणि इतर साहित्य व्यवस्थितपणे ठेवण्यास मदत करते, ज्यामुळे गोंधळ टाळता येतो.
• विषय माहितीची निर्मिती: एकाच विषयावरील सर्व पुस्तके एकाच ठिकाणी असल्याने वाचकांना त्या विषयाची सखोल माहिती मिळवणे सोपे होते.
• कर्मचाऱ्यांसाठी सुलभता: ग्रंथपालांना पुस्तके व्यवस्थित लावणे आणि परत जागेवर ठेवणे सोपे जाते.
• नवीन ग्रंथांचे समावेशन: ग्रंथालयात नवीन पुस्तके आल्यास ती योग्य ठिकाणी वर्गीकृत करून ठेवणे शक्य होते.

ग्रंथ वर्गीकरणासाठी विविध पद्धती वापरल्या जातात, त्यापैकी 'ड्यूई डेसिमल क्लासिफिकेशन' (Dewey Decimal Classification - DDC) आणि 'लायब्ररी ऑफ काँग्रेस क्लासिफिकेशन' (Library of Congress Classification - LCC) या जगात सर्वाधिक प्रचलित आहेत.

भारतीय ग्रंथालयशास्त्राचे जनक डॉ. एस. आर. रंगनाथन यांनी मांडलेल्या ग्रंथालयशास्त्राच्या पाच नियमांपैकी 'ग्रंथालय वर्धिष्णु संस्था आहे' (Library is a growing organism) हा पाचवा नियम आहे. या नियमानुसार, ग्रंथालय ही कोणतीही स्थिर, निष्क्रिय संस्था नसून ती एका सजीव प्राण्याप्रमाणे सतत वाढणारी आणि विकसित होणारी संस्था आहे. या सिद्धांताचे व्यावहारिक उपयोग खालीलप्रमाणे आहेत:

• संग्रह विकास आणि निवड धोरण (Collection Development and Selection Policy):

  हा सिद्धांत ग्रंथालयाला सतत नवीन ज्ञान, माहिती आणि मनोरंजनासाठी पुस्तके, नियतकालिके, ई-पुस्तके, डेटाबेस आणि इतर संसाधने खरेदी करण्यास उद्युक्त करतो. ग्रंथालयाने वाचकांच्या बदलत्या गरजा, नवीन संशोधन आणि समाजातील प्रगतीनुसार आपला संग्रह अद्ययावत ठेवणे आवश्यक आहे. यासाठी वेळोवेळी संग्रहाचे पुनरावलोकन करून अनावश्यक किंवा कालबाह्य सामग्री काढून टाकणे (weeding out) देखील महत्त्वाचे आहे.

• जागा नियोजन आणि पायाभूत सुविधा (Space Planning and Infrastructure):

  ग्रंथालयाचा संग्रह वाढत असल्याने भविष्यातील वाढीचा विचार करून इमारतीचे आणि जागेचे नियोजन करणे आवश्यक आहे. यात संग्रहासाठी पुरेशी जागा, वाचन कक्ष, प्रशासकीय विभाग आणि तंत्रज्ञानासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधांचा समावेश असतो. लवचिक फर्निचर आणि विस्तार योजना असणे महत्त्वाचे आहे.

• कर्मचारी व्यवस्थापन आणि प्रशिक्षण (Staff Management and Training):

  ग्रंथालय वाढत असताना, नवीन सेवा आणि तंत्रज्ञानाचा समावेश होत असतो. यासाठी प्रशिक्षित आणि कार्यक्षम कर्मचाऱ्यांची आवश्यकता असते. कर्मचाऱ्यांनी नवीन तंत्रज्ञान, माहिती व्यवस्थापन प्रणाली आणि वापरकर्त्यांना सेवा देण्याच्या नवनवीन पद्धती शिकणे आवश्यक आहे. कर्मचाऱ्यांच्या संख्येची आणि त्यांच्या कौशल्याची वाढ ही ग्रंथालयाच्या वाढीव गरजांशी जुळवून घेणारी असावी.

• सेवांचा विस्तार आणि आधुनिकीकरण (Expansion and Modernization of Services):

  ग्रंथालय केवळ पुस्तके देणारी जागा नसून ती एक माहिती केंद्र आणि समुदाय केंद्र बनली आहे. हा सिद्धांत ग्रंथालयाला नवीन सेवा सुरू करण्यास प्रोत्साहन देतो, जसे की डिजिटल लायब्ररी सेवा, इंटरनेट ऍक्सेस, मल्टीमीडिया सुविधा, कार्यशाळा, प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि सामुदायिक कार्यक्रम. वाचकांच्या बदलत्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी ग्रंथालयाने आपल्या सेवांमध्ये सतत सुधारणा आणि आधुनिकीकरण करणे आवश्यक आहे.

• तंत्रज्ञानाचा स्वीकार (Adoption of Technology):

  वाढत्या संग्रहाचे व्यवस्थापन आणि सुधारित सेवा देण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर अनिवार्य आहे. ग्रंथालय व्यवस्थापन प्रणाली (Library Management System), डिजिटल संग्रह, ई-संसाधने, ऑनलाइन कॅटलॉग (OPAC) आणि इतर सॉफ्टवेअरचा वापर करून कार्यक्षमतेत वाढ करणे आवश्यक आहे. तंत्रज्ञानाचा स्वीकार हा वाढत्या ग्रंथालयाचा अविभाज्य भाग आहे.

• अर्थसंकल्प नियोजन (Budgeting):

  ग्रंथालय वाढत असल्याने त्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या आर्थिक संसाधनांची देखील वाढ होते. नवीन पुस्तके खरेदी करणे, तंत्रज्ञान अद्ययावत करणे, कर्मचाऱ्यांचे वेतन आणि पायाभूत सुविधांची देखभाल यासाठी पुरेशा निधीची आवश्यकता असते. या सिद्धांतानुसार, ग्रंथालयाच्या भविष्यातील वाढीचा विचार करून दीर्घकालीन आणि लवचिक अर्थसंकल्पीय नियोजन करणे आवश्यक आहे.

थोडक्यात, 'ग्रंथालय वर्धिष्णु संस्था आहे' हा सिद्धांत ग्रंथालयाला एक गतीमान आणि परिवर्तनशील संस्था म्हणून पाहतो, जी आपल्या वापरकर्त्यांच्या आणि समाजाच्या बदलत्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी सतत विकसित होत असते.

ग्रंथालयांमध्ये नियतकालिकांचे व्यवस्थापन कार्यक्षमतेने करण्यासाठी संगणकाचा वापर अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. संगणकाच्या मदतीने अनेक कामे स्वयंचलित आणि सुव्यवस्थितपणे करता येतात. खाली काही प्रमुख कार्ये उदाहरणासहित स्पष्ट केली आहेत:

1. नियतकालिकांची खरेदी आणि वर्गणी व्यवस्थापन (Acquisition and Subscription Management):
   • संगणकीय प्रणाली वापरून नवीन नियतकालिकांची वर्गणी घेणे, वर्गणीचे नूतनीकरण करणे आणि त्यासाठी देयके (bills) तयार करणे सोपे होते.
   • वर्गणीची अंतिम मुदत (expiry date) जवळ आल्यास प्रणाली आपोआप स्मरणपत्र (reminder) पाठवते.
   • उदाहरण: ग्रंथालय 'सकाळ' आणि 'लोकसत्ता' या वृत्तपत्रांची तसेच 'विज्ञान प्रकाश' या मासिकाची वार्षिक वर्गणी संगणक सॉफ्टवेअरमध्ये नोंदवते. सॉफ्टवेअर आपोआप प्रत्येक वर्गणीची मुदत, देयके आणि प्रकाशकाचे तपशील दर्शवते. यामुळे वेळेवर नूतनीकरण करणे शक्य होते.
2. नियतकालिकांची नोंदणी आणि आगमन (Check-in and Receipt):
   • ग्रंथालयात आलेले नियतकालिकांचे अंक संगणकात नोंदवले जातात (उदा. अंक क्रमांक, तारीख, खंड).
   • यामुळे कोणता अंक आला आहे आणि कोणता गहाळ आहे, हे त्वरित कळते. गहाळ अंकासाठी स्वयंचलितपणे प्रकाशकाला कळवता येते.
   • उदाहरण: 'साप्ताहिक विवेक' चा नवीन अंक ग्रंथालयात आल्यावर, ग्रंथपाल सॉफ्टवेअरमध्ये 'अंक क्रमांक २५ प्राप्त' असे नोंदवतो. जर पुढील आठवड्यातील अंक आला नाही, तर प्रणाली 'अंक क्रमांक २६ गहाळ' असा अहवाल देईल आणि त्याबद्दल प्रकाशकाशी संपर्क साधण्यासाठी मदत करेल.
3. सूचीकरण आणि वर्गीकरण (Cataloging and Classification):
   • नियतकालिकांची सविस्तर माहिती (शीर्षक, प्रकाशक, ISSN क्रमांक, वारंवारता, विषय) संगणकीय सूचीमध्ये (online catalog) जतन केली जाते.
   • यामुळे वाचकांना विशिष्ट विषयावरील नियतकालिके किंवा लेख शोधणे अत्यंत सोपे होते.
   • उदाहरण: 'पर्यावरण जागर' या नियतकालिकाची सर्व माहिती (ISSN: 123-456, प्रकाशक: निसर्ग मित्र मंडळ, विषय: पर्यावरण) ग्रंथालयाच्या OPAC (Online Public Access Catalog) मध्ये नोंदवली जाते. वाचक 'पर्यावरण' हा विषय शोधताच त्याला हे नियतकालिक लगेच दिसते.
4. बंधन आणि संवर्धन (Binding and Preservation):
   • नियतकालिकांचे जुने अंक बांधण्यासाठी (binding) पाठवण्याची आणि परत आणण्याची नोंद संगणकात ठेवली जाते. कोणत्या खंडात कोणते अंक आहेत, याची माहिती मिळते.
   • महत्त्वाच्या नियतकालिकांचे डिजिटल स्वरूप (digitization) तयार करून ते संगणकात सुरक्षित ठेवले जाते, जेणेकरून त्यांची उपलब्धता वाढते आणि अनेक वाचकांना एकाच वेळी त्याचा वापर करता येतो.
   • उदाहरण: 'महाराष्ट्र टाईम्स' चे मागील वर्षाचे सर्व अंक बांधण्यासाठी पाठवण्यापूर्वी, सॉफ्टवेअरमध्ये 'बंधनसाठी पाठवले' अशी नोंद केली जाते. जुन्या आणि दुर्मिळ अंकांची स्कॅन केलेली प्रत (digital copy) तयार करून ती सर्व्हरवर साठवली