ज्ञान

स्वतंत्र या शब्दाचा अर्थ खालीलप्रमाणे आहे:

• अन्यांच्या नियंत्रणाखाली नसणे: याचा मुख्य अर्थ असा आहे की, कुणीही व्यक्ती, वस्तू किंवा राष्ट्र दुसऱ्याच्या अधीन नसणे, म्हणजेच स्वतःचे निर्णय स्वतः घेणे आणि कोणावरही अवलंबून नसणे.

• मुक्त: बंधन किंवा मर्यादांशिवाय असणे. उदाहरणार्थ, विचार करण्याचे स्वातंत्र्य, बोलण्याचे स्वातंत्र्य.

• स्वयंसिद्ध किंवा आत्मनिर्भर: स्वतःच्या बळावर उभे असणे आणि स्वतःची काळजी स्वतःच घेणे.

• अलिप्त किंवा वेगळे: कधीकधी याचा अर्थ 'वेगळे' किंवा 'पृथक' असाही होतो, म्हणजे एखाद्या गोष्टीचा दुसऱ्या गोष्टीशी थेट संबंध नसणे.

उदाहरणे:

• भारत १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वतंत्र झाला (भारत ब्रिटिशांच्या राजवटीतून मुक्त झाला).
• प्रत्येक व्यक्तीला आपले मत मांडण्याचे स्वतंत्र आहे (प्रत्येक व्यक्तीला आपले मत मांडण्याची मुभा आहे).

गृहितकृत्ये (Assumptions) म्हणजे असे विचार, तथ्ये किंवा परिस्थिती ज्यांना आपण तात्पुरते सत्य मानतो, जरी ते पूर्णपणे सिद्ध झालेले नसले तरी. आपण एखाद्या गोष्टीचा अभ्यास करत असताना, एखादा निर्णय घेत असताना किंवा भविष्याचा अंदाज लावताना अनेकदा गृहितकृत्ये करतो.

यांची मुख्य वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• ती सिद्ध झालेली नसतात, पण ती सत्य आहेत असे मानून आपण पुढे जातो.
• ती विशिष्ट परिस्थिती किंवा संदर्भावर आधारित असतात.
• भविष्यातील घटनांचा अंदाज घेण्यासाठी किंवा एखाद्या समस्येचे निराकरण करण्यासाठी ती आवश्यक मानली जातात.
• परिस्थिती बदलल्यास गृहितकृत्ये देखील बदलावी लागू शकतात.

उदाहरणार्थ:

• व्यवसायात नवीन उत्पादन बाजारात आणताना, ग्राहक ते स्वीकारतील असे गृहित धरले जाते.
• विज्ञानात, एखादा प्रयोग करताना काही विशिष्ट घटक स्थिर असतील असे गृहित धरले जाते.
• दैनंदिन जीवनात, सकाळी कामावर जाताना वाहतूक सामान्य असेल असे आपण गृहित धरतो.

गृहितकृत्ये योग्य असल्यास निर्णय घेणे सोपे होते, परंतु चुकीची गृहितकृत्ये गंभीर परिणामांना कारणीभूत ठरू शकतात. त्यामुळे कोणती गृहितकृत्ये केली जात आहेत हे समजून घेणे महत्त्वाचे असते.

तुम्ही बहुधा विष्णू दिगंबर पलुस्कर यांच्याबद्दल विचारत असा. 'विशू दि मग गो' हे त्यांच्या नावाचे अपूर्ण किंवा चुकीचे स्पेलिंग असू शकते आणि 'ग्रंथ' हा शब्द त्यांच्या कार्याला किंवा योगदानाला उद्देशून वापरला असावा.

विष्णू दिगंबर पलुस्कर (१८७२-१९३१) हे भारतीय शास्त्रीय संगीतातील एक महान नाव आणि हिंदुस्थानी शास्त्रीय संगीताच्या क्षेत्रात अत्यंत महत्त्वाचे योगदान देणारे व्यक्तिमत्व होते. त्यांना 'संगीत महर्षी' म्हणूनही ओळखले जाते. त्यांनी भारतीय शास्त्रीय संगीताला सामान्य लोकांसाठी खुले करण्यासाठी आणि ते लोकप्रिय करण्यासाठी अविस्मरणीय कार्य केले.

त्यांच्या योगदानाचे प्रमुख मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:

• सुलभ संगीताची चळवळ: पलुस्करांच्या काळात शास्त्रीय संगीत हे प्रामुख्याने मंदिरांपुरते किंवा काही निवडक राजघराण्यांपुरते मर्यादित होते. त्यांनी हे संगीत सामान्य जनतेपर्यंत पोहोचवण्यासाठी अथक प्रयत्न केले. त्यांनी जाहीर कार्यक्रम (कॉन्सर्ट्स) आयोजित करून लोकांना शास्त्रीय संगीताची ओळख करून दिली.
• गांधर्व महाविद्यालयची स्थापना: १९०१ मध्ये, त्यांनी लाहोर येथे (सध्या पाकिस्तानात) 'गांधर्व महाविद्यालय' या संगीत विद्यालयाची स्थापना केली. हे आधुनिक भारताच्या संगीत शिक्षणाच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड ठरले. या संस्थेमुळे, कोणत्याही जाती किंवा धर्माच्या व्यक्तीला शास्त्रीय संगीत शिकण्याची संधी मिळाली. नंतर या संस्थेच्या अनेक शाखा भारतात उघडण्यात आल्या.
• संगीत शिक्षण पद्धतीत क्रांती: त्यांनी शास्त्रीय संगीताचे शिक्षण अधिक पद्धतशीर आणि अभ्यासक्रमानुसार सुरू केले. त्यांनी स्वर आणि रागांचे सोपे नोटेशन (लिखित स्वरूपात) विकसित केले, ज्यामुळे संगीत शिकणे सोपे झाले.
• भक्तिमय रचना: पलुस्कर हे उत्तम गायक आणि संगीतकार होते. त्यांनी अनेक भजने आणि देशभक्तिपर गीते गायली आणि संगीतबद्ध केली. 'रघुपति राघव राजाराम' हे भजन त्यांनी संगीतबद्ध केले होते.
• वारसा आणि शिष्य: त्यांच्या कार्यामुळे अनेक शिष्य तयार झाले, ज्यांनी त्यांचे कार्य पुढे नेले. त्यांच्या शिष्यांमध्ये ओंकारनाथ ठाकूर, विनायकराव पटवर्धन, नारायणराव व्यास यांसारख्या मोठ्या नावांचा समावेश आहे.

थोडक्यात, विष्णू दिगंबर पलुस्कर यांनी भारतीय शास्त्रीय संगीताला पुनरुज्जीवित केले, ते सामान्य लोकांसाठी सुलभ केले आणि त्याला एक आदरणीय स्थान मिळवून दिले. त्यांचे हे समग्र कार्य आणि योगदान, याला 'ग्रंथ' (मोठे कार्य किंवा ज्ञानाचा साठा) असे म्हटले जाऊ शकते.

मानवी जीवनातील ज्ञानाचे असाधारण महत्त्व:

जमिनीवर पडलेले बीज रुजून त्याचे रोप होताना पाहून त्याच्या मनात शेती करण्याची कल्पना आली. पक्षांना सुबक घरटी बांधताना पाहून त्याला स्वतःसाठी घर बांधावेसे वाटले, कोळ्याला जाळे विणताना पाहून तो कापड विणायला शिकला, मधमाशांना पोळ्यात मध साठवताना पाहून त्याला बिकट काळासाठी अन्न साठवून ठेवण्याची कल्पना सुचली. भारतीय शास्त्रीय संगीतातील सात सूर सुद्धा काही प्राणी आणि पक्षी यांच्या आवाजावर आधारलेले आहेत, असे मानले जाते.

एखाद्या घटनेमुळे घटनेचे ज्ञान अनेक प्रकारे मिळू शकते, त्यापैकी काही खालीलप्रमाणे आहेत:

1. प्रत्यक्ष अनुभव: जेव्हा एखादी घटना घडते आणि आपण ती स्वतः अनुभवतो, तेव्हा आपल्याला त्या घटनेबद्दल थेट माहिती मिळते. उदाहरणार्थ, जर तुम्ही तुमच्या डोळ्यांनी एखादा अपघात पाहिला, तर तुम्हाला त्या अपघाताची माहिती प्रत्यक्ष अनुभवाने मिळेल.
2. दुसऱ्यांकडून माहिती: घटनेची माहिती आपण ज्या व्यक्तीने ती घटना अनुभवली आहे, त्याच्याकडून ऐकून मिळवू शकतो. जसे की, बातमीदार, साक्षीदार किंवा त्या घटनेत सहभागी असलेल्या लोकांकडून माहिती मिळू शकते.
3. संदेश माध्यम: वृत्तपत्रे, दूरदर्शन, रेडिओ आणि इंटरनेट यांसारख्या माध्यमांद्वारे आपल्याला घटनांची माहिती मिळते. हे माध्यम आपल्याला त्या घटनेची माहिती, त्याचे परिणाम आणि त्या संबंधित इतर तपशील पुरवतात. बीबीसी मराठी
4. शैक्षणिक स्रोत: इतिहास, विज्ञान आणि सामाजिक शास्त्रांसारख्या विषयांचा अभ्यास करताना आपण भूतकाळातील घटना आणि त्यातून मिळालेल्या ज्ञानाबद्दल शिकतो. पुस्तके, लेख आणि इतर शैक्षणिक साहित्य आपल्याला घटनांचे विश्लेषण करून माहिती देतात.
5. तपास आणि संशोधन: काही घटनांनंतर, सत्य शोधण्यासाठी तपास आणि संशोधन केले जाते. या तपासामुळे घटनेची कारणे, परिणाम आणि त्यामागील सत्यता उघडकीस येते.

अशा प्रकारे, विविध मार्गांनी आपल्याला एखाद्या घटनेबद्दल ज्ञान प्राप्त होऊ शकते.