भारतीय ग्रंथालयशास्त्राचे जनक डॉ. एस. आर. रंगनाथन यांनी मांडलेल्या ग्रंथालयशास्त्राच्या पाच नियमांपैकी 'ग्रंथालय वर्धिष्णु संस्था आहे' (Library is a growing organism) हा पाचवा नियम आहे. या नियमानुसार, ग्रंथालय ही कोणतीही स्थिर, निष्क्रिय संस्था नसून ती एका सजीव प्राण्याप्रमाणे सतत वाढणारी आणि विकसित होणारी संस्था आहे. या सिद्धांताचे व्यावहारिक उपयोग खालीलप्रमाणे आहेत:

• संग्रह विकास आणि निवड धोरण (Collection Development and Selection Policy):

  हा सिद्धांत ग्रंथालयाला सतत नवीन ज्ञान, माहिती आणि मनोरंजनासाठी पुस्तके, नियतकालिके, ई-पुस्तके, डेटाबेस आणि इतर संसाधने खरेदी करण्यास उद्युक्त करतो. ग्रंथालयाने वाचकांच्या बदलत्या गरजा, नवीन संशोधन आणि समाजातील प्रगतीनुसार आपला संग्रह अद्ययावत ठेवणे आवश्यक आहे. यासाठी वेळोवेळी संग्रहाचे पुनरावलोकन करून अनावश्यक किंवा कालबाह्य सामग्री काढून टाकणे (weeding out) देखील महत्त्वाचे आहे.

• जागा नियोजन आणि पायाभूत सुविधा (Space Planning and Infrastructure):

  ग्रंथालयाचा संग्रह वाढत असल्याने भविष्यातील वाढीचा विचार करून इमारतीचे आणि जागेचे नियोजन करणे आवश्यक आहे. यात संग्रहासाठी पुरेशी जागा, वाचन कक्ष, प्रशासकीय विभाग आणि तंत्रज्ञानासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधांचा समावेश असतो. लवचिक फर्निचर आणि विस्तार योजना असणे महत्त्वाचे आहे.

• कर्मचारी व्यवस्थापन आणि प्रशिक्षण (Staff Management and Training):

  ग्रंथालय वाढत असताना, नवीन सेवा आणि तंत्रज्ञानाचा समावेश होत असतो. यासाठी प्रशिक्षित आणि कार्यक्षम कर्मचाऱ्यांची आवश्यकता असते. कर्मचाऱ्यांनी नवीन तंत्रज्ञान, माहिती व्यवस्थापन प्रणाली आणि वापरकर्त्यांना सेवा देण्याच्या नवनवीन पद्धती शिकणे आवश्यक आहे. कर्मचाऱ्यांच्या संख्येची आणि त्यांच्या कौशल्याची वाढ ही ग्रंथालयाच्या वाढीव गरजांशी जुळवून घेणारी असावी.

• सेवांचा विस्तार आणि आधुनिकीकरण (Expansion and Modernization of Services):

  ग्रंथालय केवळ पुस्तके देणारी जागा नसून ती एक माहिती केंद्र आणि समुदाय केंद्र बनली आहे. हा सिद्धांत ग्रंथालयाला नवीन सेवा सुरू करण्यास प्रोत्साहन देतो, जसे की डिजिटल लायब्ररी सेवा, इंटरनेट ऍक्सेस, मल्टीमीडिया सुविधा, कार्यशाळा, प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि सामुदायिक कार्यक्रम. वाचकांच्या बदलत्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी ग्रंथालयाने आपल्या सेवांमध्ये सतत सुधारणा आणि आधुनिकीकरण करणे आवश्यक आहे.

• तंत्रज्ञानाचा स्वीकार (Adoption of Technology):

  वाढत्या संग्रहाचे व्यवस्थापन आणि सुधारित सेवा देण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर अनिवार्य आहे. ग्रंथालय व्यवस्थापन प्रणाली (Library Management System), डिजिटल संग्रह, ई-संसाधने, ऑनलाइन कॅटलॉग (OPAC) आणि इतर सॉफ्टवेअरचा वापर करून कार्यक्षमतेत वाढ करणे आवश्यक आहे. तंत्रज्ञानाचा स्वीकार हा वाढत्या ग्रंथालयाचा अविभाज्य भाग आहे.

• अर्थसंकल्प नियोजन (Budgeting):

  ग्रंथालय वाढत असल्याने त्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या आर्थिक संसाधनांची देखील वाढ होते. नवीन पुस्तके खरेदी करणे, तंत्रज्ञान अद्ययावत करणे, कर्मचाऱ्यांचे वेतन आणि पायाभूत सुविधांची देखभाल यासाठी पुरेशा निधीची आवश्यकता असते. या सिद्धांतानुसार, ग्रंथालयाच्या भविष्यातील वाढीचा विचार करून दीर्घकालीन आणि लवचिक अर्थसंकल्पीय नियोजन करणे आवश्यक आहे.

थोडक्यात, 'ग्रंथालय वर्धिष्णु संस्था आहे' हा सिद्धांत ग्रंथालयाला एक गतीमान आणि परिवर्तनशील संस्था म्हणून पाहतो, जी आपल्या वापरकर्त्यांच्या आणि समाजाच्या बदलत्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी सतत विकसित होत असते.