ग्रंथालय

ड्युई डेसिमल वर्गीकरण पद्धतीनुसार (Dewey Decimal Classification - DDC) दिलेल्या संज्ञांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे सोडवले जाते:

1. Text book of communication network architecture by doctor Kumar Kale.

   या शीर्षकासाठी ड्युई डेसिमल क्रमांक 004.69 येईल.

   • 000: संगणक विज्ञान, माहिती आणि सामान्य कार्य
   • 004: डेटा प्रोसेसिंग, संगणक विज्ञान
   • 004.6: इंटरफेसिंग आणि कम्युनिकेशन्स (संगणक नेटवर्क)
   • 004.69: नेटवर्क आर्किटेक्चर

   हे पुस्तक 'नेटवर्क आर्किटेक्चर' या विशिष्ट विषयाशी संबंधित असल्याने, 004.69 हा क्रमांक सर्वाधिक योग्य आहे.

2. धार्मिक संस्थांच्या ग्रंथालयांचा परिचय लेखक पंडित दुर्गाप्रसाद शास्त्री.

   या शीर्षकासाठी ड्युई डेसिमल क्रमांक 027.66 येईल.

   • 000: ग्रंथालय आणि माहिती विज्ञान, सामान्य ज्ञान
   • 020: ग्रंथालय आणि माहिती विज्ञान
   • 027: सामान्य ग्रंथालये
   • 027.6: विशिष्ट प्रकारच्या वापरकर्त्यांसाठी ग्रंथालये (उदा. रुग्णालय ग्रंथालये, लष्करी ग्रंथालये)
   • 027.66: धार्मिक संस्थांसाठी ग्रंथालये

   हे पुस्तक 'धार्मिक संस्थांच्या ग्रंथालयां'बद्दल असल्याने, 027.66 हा क्रमांक योग्य आहे, कारण तो विशिष्ट प्रकारच्या संस्थांसाठी असलेल्या ग्रंथालयांना संदर्भित करतो.

माहितीच्या सोयीसाठी, आपण ड्युई डेसिमल वर्गीकरण प्रणालीच्या अधिकृत संकेतस्थळाला भेट देऊ शकता: OCLC Dewey Decimal Classification

भारतीय ग्रंथालयशास्त्राचे जनक डॉ. एस. आर. रंगनाथन यांनी मांडलेल्या ग्रंथालयशास्त्राच्या पाच नियमांपैकी 'ग्रंथालय वर्धिष्णु संस्था आहे' (Library is a growing organism) हा पाचवा नियम आहे. या नियमानुसार, ग्रंथालय ही कोणतीही स्थिर, निष्क्रिय संस्था नसून ती एका सजीव प्राण्याप्रमाणे सतत वाढणारी आणि विकसित होणारी संस्था आहे. या सिद्धांताचे व्यावहारिक उपयोग खालीलप्रमाणे आहेत:

• संग्रह विकास आणि निवड धोरण (Collection Development and Selection Policy):

  हा सिद्धांत ग्रंथालयाला सतत नवीन ज्ञान, माहिती आणि मनोरंजनासाठी पुस्तके, नियतकालिके, ई-पुस्तके, डेटाबेस आणि इतर संसाधने खरेदी करण्यास उद्युक्त करतो. ग्रंथालयाने वाचकांच्या बदलत्या गरजा, नवीन संशोधन आणि समाजातील प्रगतीनुसार आपला संग्रह अद्ययावत ठेवणे आवश्यक आहे. यासाठी वेळोवेळी संग्रहाचे पुनरावलोकन करून अनावश्यक किंवा कालबाह्य सामग्री काढून टाकणे (weeding out) देखील महत्त्वाचे आहे.

• जागा नियोजन आणि पायाभूत सुविधा (Space Planning and Infrastructure):

  ग्रंथालयाचा संग्रह वाढत असल्याने भविष्यातील वाढीचा विचार करून इमारतीचे आणि जागेचे नियोजन करणे आवश्यक आहे. यात संग्रहासाठी पुरेशी जागा, वाचन कक्ष, प्रशासकीय विभाग आणि तंत्रज्ञानासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधांचा समावेश असतो. लवचिक फर्निचर आणि विस्तार योजना असणे महत्त्वाचे आहे.

• कर्मचारी व्यवस्थापन आणि प्रशिक्षण (Staff Management and Training):

  ग्रंथालय वाढत असताना, नवीन सेवा आणि तंत्रज्ञानाचा समावेश होत असतो. यासाठी प्रशिक्षित आणि कार्यक्षम कर्मचाऱ्यांची आवश्यकता असते. कर्मचाऱ्यांनी नवीन तंत्रज्ञान, माहिती व्यवस्थापन प्रणाली आणि वापरकर्त्यांना सेवा देण्याच्या नवनवीन पद्धती शिकणे आवश्यक आहे. कर्मचाऱ्यांच्या संख्येची आणि त्यांच्या कौशल्याची वाढ ही ग्रंथालयाच्या वाढीव गरजांशी जुळवून घेणारी असावी.

• सेवांचा विस्तार आणि आधुनिकीकरण (Expansion and Modernization of Services):

  ग्रंथालय केवळ पुस्तके देणारी जागा नसून ती एक माहिती केंद्र आणि समुदाय केंद्र बनली आहे. हा सिद्धांत ग्रंथालयाला नवीन सेवा सुरू करण्यास प्रोत्साहन देतो, जसे की डिजिटल लायब्ररी सेवा, इंटरनेट ऍक्सेस, मल्टीमीडिया सुविधा, कार्यशाळा, प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि सामुदायिक कार्यक्रम. वाचकांच्या बदलत्या अपेक्षा पूर्ण करण्यासाठी ग्रंथालयाने आपल्या सेवांमध्ये सतत सुधारणा आणि आधुनिकीकरण करणे आवश्यक आहे.

• तंत्रज्ञानाचा स्वीकार (Adoption of Technology):

  वाढत्या संग्रहाचे व्यवस्थापन आणि सुधारित सेवा देण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर अनिवार्य आहे. ग्रंथालय व्यवस्थापन प्रणाली (Library Management System), डिजिटल संग्रह, ई-संसाधने, ऑनलाइन कॅटलॉग (OPAC) आणि इतर सॉफ्टवेअरचा वापर करून कार्यक्षमतेत वाढ करणे आवश्यक आहे. तंत्रज्ञानाचा स्वीकार हा वाढत्या ग्रंथालयाचा अविभाज्य भाग आहे.

• अर्थसंकल्प नियोजन (Budgeting):

  ग्रंथालय वाढत असल्याने त्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या आर्थिक संसाधनांची देखील वाढ होते. नवीन पुस्तके खरेदी करणे, तंत्रज्ञान अद्ययावत करणे, कर्मचाऱ्यांचे वेतन आणि पायाभूत सुविधांची देखभाल यासाठी पुरेशा निधीची आवश्यकता असते. या सिद्धांतानुसार, ग्रंथालयाच्या भविष्यातील वाढीचा विचार करून दीर्घकालीन आणि लवचिक अर्थसंकल्पीय नियोजन करणे आवश्यक आहे.

थोडक्यात, 'ग्रंथालय वर्धिष्णु संस्था आहे' हा सिद्धांत ग्रंथालयाला एक गतीमान आणि परिवर्तनशील संस्था म्हणून पाहतो, जी आपल्या वापरकर्त्यांच्या आणि समाजाच्या बदलत्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी सतत विकसित होत असते.

ग्रंथालयांमध्ये संगणकाचा उपयोग देवघेव (लेंडिंग आणि बॉरोइंग) प्रक्रिया सुलभ आणि कार्यक्षम बनवण्यासाठी खूप महत्त्वाचा आहे. संगणक वापरून खालील मुख्य कामे केली जाऊ शकतात:

• सदस्य नोंदणी आणि माहिती व्यवस्थापन (Member Registration and Information Management):

  संगणक प्रणाली वापरून नवीन सदस्यांची नोंदणी करणे सोपे होते. यात सदस्याचे नाव, पत्ता, संपर्क क्रमांक, सदस्यत्व क्रमांक इत्यादी माहिती साठवली जाते. तसेच, सदस्यांनी कोणती पुस्तके घेतली आहेत, कधी परत केली आहेत, त्यांच्यावर काही दंड आहे का, अशी सर्व माहिती संगणकावर उपलब्ध असते.

  उदाहरणार्थ: जेव्हा एखादा नवीन सदस्य ग्रंथालयात येतो, तेव्हा ग्रंथपाल संगणकात त्याची सर्व माहिती (उदा. आधार कार्ड क्रमांक, मोबाईल नंबर) भरून त्याचे सदस्यत्व लगेच तयार करू शकतात.

• पुस्तक नोंदणी आणि माहिती व्यवस्थापन (Book Registration and Information Management):

  प्रत्येक नवीन पुस्तकाची नोंदणी संगणकात केली जाते. यात पुस्तकाचे शीर्षक, लेखक, प्रकाशक, ISBN क्रमांक, प्रकाशन वर्ष, प्रत क्रमांक (copy number) आणि ग्रंथालयातील स्थान (shelf number) यांसारखी माहिती समाविष्ट असते.

  उदाहरणार्थ: ग्रंथालयात ‘मृत्युंजय’ या कादंबरीच्या १० नवीन प्रती आल्यास, प्रत्येक प्रतीचा बारकोड स्कॅन करून किंवा मॅन्युअली माहिती भरून त्या संगणकात नोंदवल्या जातात. यामुळे प्रत्येक प्रतीची वेगळी ओळख निर्माण होते.

• पुस्तक देणे (Lending / Issuing):

  जेव्हा एखादा सदस्य पुस्तक घेतो, तेव्हा संगणक प्रणाली वापरून ते पुस्तक त्याच्या नावावर जमा केले जाते. ग्रंथपाल पुस्तकाचा बारकोड आणि सदस्याच्या ओळखपत्राचा बारकोड स्कॅन करतात. संगणक प्रणाली आपोआप पुस्तकाच्या परत करण्याची अंतिम तारीख निश्चित करते आणि ती सदस्याच्या खात्यात नोंदवते.

  उदाहरणार्थ: राहुलने ‘ययाति’ हे पुस्तक घेतले. ग्रंथपाल राहुलच्या सदस्यत्वाचा बारकोड आणि ‘ययाति’ पुस्तकाचा बारकोड स्कॅन करतात. संगणक प्रणाली लगेच नोंद करते की राहुलने हे पुस्तक घेतले आहे आणि परत करण्याची अंतिम तारीख (उदा. पुढील १५ दिवसांनी) दर्शवते.

• पुस्तक परत घेणे (Returning):

  जेव्हा सदस्य पुस्तक परत करतो, तेव्हा ग्रंथपाल पुस्तकाचा बारकोड स्कॅन करतात. संगणक प्रणाली लगेच त्या पुस्तकाला सदस्याच्या खात्यातून काढून टाकते आणि ते परत आलेले दाखवते. जर पुस्तकाला परत करण्यास उशीर झाला असेल, तर संगणक आपोआप दंडाची रक्कम (late fine) मोजतो.

  उदाहरणार्थ: सीमाने ‘श्यामची आई’ हे पुस्तक परत केले. ग्रंथपाल पुस्तकाचा बारकोड स्कॅन करताच, संगणक ते पुस्तक सीमाच्या खात्यातून काढून घेतो आणि जर उशीर झाला असेल, तर दंडाची रक्कम (उदा. ५० रुपये) दर्शवतो.

• पुस्तके आणि सदस्यांचा शोध (Searching Books and Members):

  ग्रंथालयात कोणती पुस्तके उपलब्ध आहेत, कोणत्या सदस्यांकडे कोणती पुस्तके आहेत, हे शोधण्यासाठी संगणक प्रणाली अत्यंत उपयुक्त ठरते. पुस्तकाचे नाव, लेखक, विषय किंवा ISBN वापरून तसेच सदस्याचे नाव किंवा सदस्यत्व क्रमांक वापरून त्वरित माहिती शोधता येते.

  उदाहरणार्थ: वाचकाला ‘शिवाजी महाराज’ या विषयावरील पुस्तके हवी असल्यास, तो संगणकात ‘शिवाजी महाराज’ असे टाईप करून उपलब्ध पुस्तकांची यादी पाहू शकतो आणि ती कोणत्या कपाटात आहेत हे देखील शोधू शकतो.

• दंडाचे व्यवस्थापन (Fine Management):

  उशिरा परत केलेल्या पुस्तकांसाठी दंड आकारणे आणि त्याचे व्यवस्थापन करणे संगणकाद्वारे स्वयंचलित होते. प्रणाली दंडाची रक्कम आपोआप मोजते आणि सदस्याच्या खात्यात जमा करते. यामुळे मानवी चुका कमी होतात.

  उदाहरणार्थ: अजयने एका महिन्यापूर्वी घेतलेले पुस्तक दोन आठवड्यांनी उशिरा परत केले. संगणक प्रणाली दररोजच्या दराप्रमाणे दंडाची रक्कम (उदा. प्रति दिवस ५ रुपये) मोजून अजयला ३५ रुपये दंड लागत असल्याचे दर्शवते.

• पुस्तकांचे आरक्षण (Book Reservation):

  एखादे पुस्तक सध्या दुसऱ्या सदस्याकडे असल्यास, इच्छित सदस्य ते पुस्तक परत येताच घेण्यासाठी संगणकाद्वारे आरक्षित (reserve) करू शकतो. जेव्हा ते पुस्तक परत येते, तेव्हा प्रणाली आरक्षित करणाऱ्या सदस्याला सूचित करते.

  उदाहरणार्थ: ‘गोष्ट छोटी डोंगराएवढी’ हे पुस्तक एका विद्यार्थ्याने घेतले आहे, पण दुसऱ्या विद्यार्थ्याला ते हवे आहे. तो संगणकात ते पुस्तक आरक्षित करतो. ते पुस्तक परत येताच, त्याला ई-मेल किंवा एसएमएसद्वारे कळवले जाते.

• अहवाल निर्मिती (Report Generation):

  ग्रंथपाल विविध प्रकारच्या अहवालांसाठी संगणकाचा वापर करू शकतात, जसे की सध्या किती पुस्तके बाहेर आहेत, कोणती पुस्तके सर्वात जास्त वाचली जातात, कोणत्या सदस्यांकडे सर्वाधिक पुस्तके आहेत, कोणत्या पुस्तकांचा साठा कमी होत आहे इत्यादी. हे अहवाल ग्रंथालय व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे असतात.

  उदाहरणार्थ: ग्रंथपाल दर महिन्याला ‘सर्वाधिक वाचलेली पुस्तके’ यादी तयार करू शकतात, ज्यामुळे त्यांना नवीन पुस्तके खरेदी करताना मदत होते.

या सर्व कामांमुळे ग्रंथालयाचे कामकाज अधिक सुरळीत, जलद आणि अचूक होते, ज्यामुळे वाचकांना उत्तम सेवा मिळते.

ग्रंथालय व्यवस्थापनाचे कार्य करताना संगणकाचा वापर अनेक विभागांमध्ये कार्यक्षमतेने केला जातो. यामुळे ग्रंथालयाची कार्यपद्धती अधिक सुलभ, वेगवान आणि अचूक होते. खालील प्रमुख विभाग संगणक वापरून त्यांची कामे करू शकतात:

1. अधिग्रहण विभाग (Acquisition Department):

   • कार्य: या विभागात नवीन पुस्तके, नियतकालिके, ई-संसाधने आणि इतर साहित्य खरेदी करण्याची प्रक्रिया केली जाते.

   • संगणकाचा वापर: संगणकाच्या मदतीने विविध प्रकाशक आणि विक्रेत्यांकडून पुस्तकांची ऑर्डर देता येते. खरेदीची बिले, देयके आणि बजेटचे व्यवस्थापन संगणकीय प्रणालीद्वारे केले जाते. नवीन साहित्याची नोंदणी आणि त्यांच्या आगमनाची स्थिती ट्रॅक करण्यासाठीही याचा उपयोग होतो.

   • उदाहरण: एकात्मिक ग्रंथालय प्रणाली (Integrated Library System - ILS) वापरून एखाद्या पुस्तकाची ऑनलाइन ऑर्डर देणे, त्याच्या वितरणाचा दिनांक नोंदवणे आणि बजेटमधून रक्कम वजा करणे.

2. कॅटलॉगिंग आणि वर्गीकरण विभाग (Cataloging and Classification Department):

   • कार्य: खरेदी केलेल्या साहित्याची तांत्रिक प्रक्रिया करणे, जसे की सूची तयार करणे (कॅटलॉगिंग) आणि त्यांना डेवी दशांश वर्गीकरण (DDC) किंवा युनिव्हर्सल दशांश वर्गीकरण (UDC) सारख्या प्रणालीनुसार वर्गीकरण संख्या देणे.

   • संगणकाचा वापर: संगणक आधारित कॅटलॉगिंग सॉफ्टवेअर (उदा. MARC21) वापरून पुस्तकाची संपूर्ण माहिती (लेखक, शीर्षक, विषय, प्रकाशन, ISBN) संगणकात भरली जाते. यामुळे ऑनलाइन सार्वजनिक प्रवेश कॅटलॉग (OPAC) तयार होतो, जिथे वाचक पुस्तके शोधू शकतात. ऑटोमॅटिक वर्गीकरण साधने देखील वापरली जातात.

   • उदाहरण: कोहा (Koha) किंवा सोल (SOUL) सारख्या ग्रंथालय प्रणालीमध्ये नवीन पुस्तकाची MARC रेकॉर्ड तयार करणे आणि वापरकर्त्यांसाठी OPAC मध्ये उपलब्ध करणे.

3. अभिसरण विभाग / वाचक सेवा (Circulation Department / Reader Services):

   • कार्य: वाचकांना पुस्तके देणे-घेणे, त्यांची नोंद ठेवणे, सदस्यांची नोंदणी करणे, दंड आकारणे आणि आरक्षणे व्यवस्थापित करणे.

   • संगणकाचा वापर: बारकोड स्कॅनर आणि ग्रंथालय प्रणाली वापरून पुस्तके देणे (issue) आणि परत घेणे (return) ही प्रक्रिया वेगाने होते. वाचकांच्या नोंदी, त्यांच्यावर असलेली पुस्तके, विलंब शुल्क आणि आरक्षित पुस्तकांची माहिती संगणकात संग्रहित असते. ईमेल किंवा एसएमएसद्वारे आठवणपत्रे पाठवली जातात.

   • उदाहरण: वाचकाच्या ग्रंथालय कार्डचा बारकोड स्कॅन करून त्याला पुस्तक देणे आणि ते परत घेताना आपोआप दंडाची गणना करणे.

4. संदर्भ विभाग (Reference Department):

   • कार्य: वाचकांना आवश्यक माहिती शोधण्यात मदत करणे, संदर्भ संसाधने उपलब्ध करून देणे आणि शोध कौशल्यांमध्ये मार्गदर्शन करणे.

   • संगणकाचा वापर: संगणकाच्या मदतीने ऑनलाइन डेटाबेस (उदा. JSTOR, ScienceDirect), ई-पुस्तके, ई-नियतकालिके आणि इंटरनेटवरील माहिती शोधता येते. वाचकांना त्यांच्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी विविध डिजिटल संसाधनांचा वापर करण्यास मदत