भारतीय निवडणूक आयोग (Election Commission of India) ही एक स्वायत्त आणि संवैधानिक संस्था आहे जी भारतात निवडणुकांचे संचालन आणि नियमन करण्यासाठी जबाबदार आहे. भारतीय संविधानाच्या कलम 324 नुसार याची स्थापना करण्यात आली आहे. आयोगाची प्रमुख कार्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• निवडणुकांचे अधीक्षण, दिशा आणि नियंत्रण (Superintendence, Direction, and Control of Elections): लोकसभा, राज्यसभा, राज्य विधानसभा, राष्ट्रपती आणि उपराष्ट्रपतींच्या निवडणुकांचे संचालन, दिशा आणि नियंत्रण करणे हे आयोगाचे मुख्य कार्य आहे.
• मतदार याद्या तयार करणे आणि अद्ययावत करणे (Preparation and Revision of Electoral Rolls): निवडणुका निष्पक्ष आणि मुक्त वातावरणात पार पाडण्यासाठी पात्र मतदारांची नोंदणी करणे आणि मतदार याद्या नियमितपणे अद्ययावत करणे.
• निवडणूक वेळापत्रक निश्चित करणे (Fixing Election Schedules): निवडणुका कधी घेतल्या जातील, उमेदवारी अर्ज भरण्याची अंतिम तारीख, छाननीची तारीख, अर्ज मागे घेण्याची अंतिम तारीख आणि मतदानाची तारीख निश्चित करणे.
• मतदारसंघांची पुनर्रचना (Delimitation of Constituencies): लोकसंख्या आणि भौगोलिक परिस्थितीनुसार मतदारसंघ निश्चित करणे किंवा त्यांची पुनर्रचना करणे. हे कार्य 'सीमांकन आयोगा'च्या (Delimitation Commission) मदतीने केले जाते.
• राजकीय पक्षांना मान्यता देणे आणि चिन्ह वाटप करणे (Recognition of Political Parties and Allotment of Symbols): राजकीय पक्षांना राष्ट्रीय किंवा राज्य पक्ष म्हणून मान्यता देणे आणि त्यांना निवडणूक चिन्ह वाटप करणे.
• आचारसंहिता लागू करणे (Enforcement of Model Code of Conduct): निवडणुका निष्पक्ष आणि मुक्त वातावरणात पार पाडण्यासाठी राजकीय पक्ष आणि उमेदवारांसाठी आचारसंहिता तयार करणे आणि ती लागू करणे. या आचारसंहितेचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कारवाई करणे.
• निवडणूक अधिकाऱ्यांची नियुक्ती (Appointment of Election Officers): मुख्य निवडणूक अधिकारी, जिल्हा निवडणूक अधिकारी, रिटर्निंग ऑफिसर आणि मतदान अधिकारी यांसारख्या विविध निवडणूक अधिकाऱ्यांची नियुक्ती करणे.
• निवडणूक खर्चावर नियंत्रण (Control over Election Expenses): उमेदवारांनी केलेल्या निवडणूक खर्चावर मर्यादा घालणे आणि त्यावर नजर ठेवणे.
• मतदान प्रक्रिया व्यवस्थापित करणे (Managing Voting Process): मतदान केंद्रे स्थापन करणे, मतदारांना माहिती देणे, मतपेट्या किंवा ईव्हीएम (EVM) ची व्यवस्था करणे आणि मतमोजणी करणे.
• उप-निवडणुका (बाय-इलेक्शन्स) आयोजित करणे (Conducting Bye-Elections): एखाद्या जागेवर खासदार किंवा आमदाराचे निधन झाल्यास, राजीनामा दिल्यास किंवा सदस्यत्व रद्द झाल्यास रिक्त झालेल्या जागेसाठी उप-निवडणुका आयोजित करणे.
• विवादांचे निराकरण (Settlement of Disputes): निवडणुकांशी संबंधित वाद किंवा तक्रारींचे निराकरण करणे.
• राष्ट्रपती आणि राज्यपालांना सल्ला देणे (Advising the President and Governor): संसदेच्या किंवा राज्य विधानमंडळाच्या सदस्यांच्या अपात्रतेच्या संदर्भात राष्ट्रपती किंवा राज्यपालांना सल्ला देणे.

संदर्भ:
भारतीय निवडणूक आयोग (अधिकृत संकेतस्थळ)