नियंत्रणाची आवश्यकता विविध क्षेत्रांमध्ये (व्यवसाय, प्रशासन, वैयक्तिक जीवन इत्यादी) अत्यंत महत्त्वाची आहे. नियंत्रणाशिवाय कोणतीही योजना किंवा उद्दिष्ट यशस्वीरित्या साध्य करणे कठीण होते. नियंत्रणाची मुख्य कारणे आणि आवश्यकता खालीलप्रमाणे आहेत:

• उद्दिष्टे साध्य करणे: नियंत्रणामुळे संघटना किंवा व्यक्तीने ठरवलेली उद्दिष्टे योग्य मार्गाने आणि वेळेत पूर्ण होत आहेत की नाही हे तपासले जाते. यामुळे उद्दिष्टांपासून भटकंती टाळता येते.
• त्रुटी शोधणे आणि दुरुस्त करणे: नियंत्रणाची प्रक्रिया चालू कामांमध्ये काही चुका किंवा कमतरता असल्यास त्या शोधून काढण्यास मदत करते. यामुळे वेळेत दुरुस्त्या करून परिस्थिती नियंत्रणात आणता येते.
• संसाधनांचा योग्य वापर: नियंत्रण यंत्रणा मनुष्यबळ, पैसा, वेळ आणि इतर संसाधनांचा अपव्यय टाळण्यास मदत करते. यामुळे संसाधनांचा प्रभावी आणि कार्यक्षम वापर सुनिश्चित होतो.
• कामगिरीचे मूल्यांकन: नियंत्रणामुळे कर्मचाऱ्यांची किंवा विभागांची कामगिरी ठरवलेल्या मानकांनुसार होत आहे की नाही हे तपासता येते. यामुळे चांगल्या कामगिरीचे कौतुक करता येते आणि कमी पडणाऱ्या कामगिरीत सुधारणा करता येते.
• योजनांची अंमलबजावणी: योजना फक्त बनवणे पुरेसे नाही, तर त्यांची योग्य अंमलबजावणी होणे आवश्यक आहे. नियंत्रण प्रक्रिया योजनांच्या अंमलबजावणीवर लक्ष ठेवते आणि आवश्यकतेनुसार बदल सुचवते.
• बदलांशी जुळवून घेणे: बाह्य वातावरणातील बदल (उदा. बाजारातील परिस्थिती, सरकारी धोरणे, तंत्रज्ञान) संस्थेच्या कामकाजावर परिणाम करू शकतात. नियंत्रण यंत्रणा या बदलांचे निरीक्षण करते आणि त्यानुसार धोरणे किंवा कार्यपद्धतींमध्ये बदल करण्यास मदत करते, ज्यामुळे संस्था या बदलांशी जुळवून घेऊ शकते.
• जबाबदारी निश्चित करणे: नियंत्रणामुळे प्रत्येक व्यक्ती किंवा विभागाची जबाबदारी निश्चित होते. यामुळे कामातील दिरंगाई किंवा त्रुटींसाठी कोण जबाबदार आहे हे ठरवणे सोपे होते.
• दर्जा राखणे: उत्पादनांचा किंवा सेवांचा दर्जा कायम राखण्यासाठी नियंत्रण आवश्यक आहे. दर्जेदार उत्पादने आणि सेवांमुळे ग्राहकांचा विश्वास वाढतो.
• अपेक्षित परिणाम मिळवणे: नियंत्रणामुळे संघटना किंवा व्यक्तीला अपेक्षित परिणाम मिळतात. जे घडायला हवे आहे ते घडत आहे की नाही हे तपासण्याचे काम नियंत्रण करते.

थोडक्यात, नियंत्रण हे एका दिशेने प्रवास करणाऱ्या जहाजाच्या सुकाणू सारखे आहे, जे जहाजाला योग्य मार्गावर ठेवते आणि त्याला सुरक्षितपणे बंदरावर पोहोचण्यास मदत करते.