नियंत्रण

नियंत्रणाची आवश्यकता विविध क्षेत्रांमध्ये (व्यवसाय, प्रशासन, वैयक्तिक जीवन इत्यादी) अत्यंत महत्त्वाची आहे. नियंत्रणाशिवाय कोणतीही योजना किंवा उद्दिष्ट यशस्वीरित्या साध्य करणे कठीण होते. नियंत्रणाची मुख्य कारणे आणि आवश्यकता खालीलप्रमाणे आहेत:

• उद्दिष्टे साध्य करणे: नियंत्रणामुळे संघटना किंवा व्यक्तीने ठरवलेली उद्दिष्टे योग्य मार्गाने आणि वेळेत पूर्ण होत आहेत की नाही हे तपासले जाते. यामुळे उद्दिष्टांपासून भटकंती टाळता येते.
• त्रुटी शोधणे आणि दुरुस्त करणे: नियंत्रणाची प्रक्रिया चालू कामांमध्ये काही चुका किंवा कमतरता असल्यास त्या शोधून काढण्यास मदत करते. यामुळे वेळेत दुरुस्त्या करून परिस्थिती नियंत्रणात आणता येते.
• संसाधनांचा योग्य वापर: नियंत्रण यंत्रणा मनुष्यबळ, पैसा, वेळ आणि इतर संसाधनांचा अपव्यय टाळण्यास मदत करते. यामुळे संसाधनांचा प्रभावी आणि कार्यक्षम वापर सुनिश्चित होतो.
• कामगिरीचे मूल्यांकन: नियंत्रणामुळे कर्मचाऱ्यांची किंवा विभागांची कामगिरी ठरवलेल्या मानकांनुसार होत आहे की नाही हे तपासता येते. यामुळे चांगल्या कामगिरीचे कौतुक करता येते आणि कमी पडणाऱ्या कामगिरीत सुधारणा करता येते.
• योजनांची अंमलबजावणी: योजना फक्त बनवणे पुरेसे नाही, तर त्यांची योग्य अंमलबजावणी होणे आवश्यक आहे. नियंत्रण प्रक्रिया योजनांच्या अंमलबजावणीवर लक्ष ठेवते आणि आवश्यकतेनुसार बदल सुचवते.
• बदलांशी जुळवून घेणे: बाह्य वातावरणातील बदल (उदा. बाजारातील परिस्थिती, सरकारी धोरणे, तंत्रज्ञान) संस्थेच्या कामकाजावर परिणाम करू शकतात. नियंत्रण यंत्रणा या बदलांचे निरीक्षण करते आणि त्यानुसार धोरणे किंवा कार्यपद्धतींमध्ये बदल करण्यास मदत करते, ज्यामुळे संस्था या बदलांशी जुळवून घेऊ शकते.
• जबाबदारी निश्चित करणे: नियंत्रणामुळे प्रत्येक व्यक्ती किंवा विभागाची जबाबदारी निश्चित होते. यामुळे कामातील दिरंगाई किंवा त्रुटींसाठी कोण जबाबदार आहे हे ठरवणे सोपे होते.
• दर्जा राखणे: उत्पादनांचा किंवा सेवांचा दर्जा कायम राखण्यासाठी नियंत्रण आवश्यक आहे. दर्जेदार उत्पादने आणि सेवांमुळे ग्राहकांचा विश्वास वाढतो.
• अपेक्षित परिणाम मिळवणे: नियंत्रणामुळे संघटना किंवा व्यक्तीला अपेक्षित परिणाम मिळतात. जे घडायला हवे आहे ते घडत आहे की नाही हे तपासण्याचे काम नियंत्रण करते.

थोडक्यात, नियंत्रण हे एका दिशेने प्रवास करणाऱ्या जहाजाच्या सुकाणू सारखे आहे, जे जहाजाला योग्य मार्गावर ठेवते आणि त्याला सुरक्षितपणे बंदरावर पोहोचण्यास मदत करते.

१) नियोजनाच्या प्रक्रियेमध्ये स्वयंसेवी संस्थेची ध्येय-धोरणे व उद्दिष्टे ठरवली जातात. ही उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी आवश्यक तो ढाँचा, प्रणाली, लोक आणि त्यांचे दायित्व या गोष्टी संघटन प्रक्रियेमध्ये काम केले जाते. 

२) नियंत्रणामुळे कामगिरीचा सतत आढावा घेणे, नियोजनानुसार कामकाज चालले आहे व स्वयंसेवी संस्था ठरविलेल्या मार्गावर योग्य रीतीने काम करते आहे न हे पाहणे शक्य होते. प्रत्यक्ष कार्यसिद्धी अंदाजपत्रकात ठरविल्याप्रमाणे कितपत आहे, जत अपेक्षा व कृती यामध्ये फरक असेल तर तो फरक निफ्टून काढण्यासाठी कार्य कारवाई आवश्यक आहे ते ठरविणे व तसे उपाय योजणे याचाही नियंत्रणामध्ये समावेश होतो.

नियंत्रण (Control): नियंत्रण म्हणजे उद्दिष्टांनुसार काम व्यवस्थित पार पाडले जात आहे की नाही हे पाहणे आणि काही समस्या असल्यास त्या दूर करणे.

नियंत्रणाचे महत्त्व:

• ध्येयप्राप्ती: नियंत्रणामुळे संस्थेला तिची ध्येये साध्य करता येतात.
• संसाधनांचा योग्य वापर: नियंत्रणामुळे वेळेचा आणि इतर संसाधनांचा अपव्यय टाळता येतो.
• त्रुटी शोधणे आणि सुधारणे: नियंत्रणामुळे काम करताना काही चुका झाल्यास त्या लवकर निदर्शनास येतात आणि त्या सुधारता येतात.
• कर्मचाऱ्यांचे मनोबल वाढवणे: जेव्हा कर्मचारी व्यवस्थित काम करतात, तेव्हा त्यांचे मनोबल वाढते, कारण त्यांना त्यांच्या कामाचे योग्य फळ मिळते आहे हे माहीत असते.
• सुव्यवस्था राखणे: नियंत्रणामुळे संस्थेत नियमांचे पालन होते आणि कामांमध्ये सुसूत्रता राहते.

थोडक्यात, नियंत्रण हे संस्थेच्या यशस्वीतेसाठी अत्यंत आवश्यक आहे.