जीव, जगत, ईश्वर आणि ब्रह्म?
हिंदू धर्मातील, विशेषतः वेदांत दर्शनातील, ही चार मूलभूत संकल्पना आहेत. या संकल्पनांचे थोडक्यात स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे:
- जीव (Jiva):
जीव म्हणजे प्रत्येक सजीवातील चेतन तत्त्व, म्हणजेच आत्मा. हा आत्मा अविनाशी, अमर आणि शाश्वत मानला जातो. अज्ञानामुळे किंवा मायेमुळे जीव स्वतःला शरीर, मन आणि बुद्धीशी एकरूप मानतो आणि जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यांमध्ये अडकतो. जेव्हा जीव हे अज्ञान दूर करतो, तेव्हा त्याला आपल्या आत्म्याचे खरे स्वरूप, म्हणजेच ब्रह्म स्वरूप, कळते.
- जगत (Jagat):
जगत म्हणजे हे दृश्यमान विश्व, संपूर्ण ब्रह्मांड. हे जग परिवर्तनशील, नश्वर आणि मायावी मानले जाते. वेदांतानुसार, हे जग ब्रह्मापासून उत्पन्न झाले आहे, ब्रह्मामध्ये स्थित आहे आणि अंतिमतः ब्रह्मामध्येच विलीन होते. हे जग सत्य असले तरी, ते अंतिम सत्य (ब्रह्म) नाही, कारण ते सापेक्ष आणि क्षणभंगुर आहे.
- ईश्वर (Ishwara):
ईश्वर म्हणजे सगुण ब्रह्म. जेव्हा निर्गुण आणि निराकार ब्रह्म मायेच्या उपाधीने युक्त होते, तेव्हा ते ईश्वर म्हणून प्रकट होते. ईश्वर हा जगाचा निर्माता, पालनकर्ता आणि संहारकर्ता आहे. तो सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान आणि सर्वव्यापी आहे. भक्तांसाठी ईश्वर हे परम सत्य आहे, ज्याची उपासना केली जाते. तो जीवांच्या कर्मांचे फळ देतो आणि त्यांना मोक्षाकडे मार्गदर्शन करतो.
- ब्रह्म (Brahman):
ब्रह्म म्हणजे परम सत्य, अंतिम वास्तविकता. हे निर्गुण, निराकार, अनंत, अनादी आणि अविनाशी आहे. ते सर्वव्यापी आहे आणि सर्व अस्तित्वाचा आधार आहे. ब्रह्म हे सर्व प्रकारच्या द्वैताच्या पलीकडचे आहे. तेच 'सत्-चित्-आनंद' (अस्तित्व-जाणीव-आनंद) स्वरूप आहे. जीव, जगत आणि ईश्वर हे सर्व ब्रह्माचीच विविध रूपे किंवा ब्रह्मावर आरोपित केलेली रूपे आहेत.
थोडक्यात सांगायचे झाल्यास:
- जीव हा व्यक्तिगत आत्मा आहे.
- जगत हे दृश्यमान विश्व आहे.
- ईश्वर हे जगाचे कारण आणि सगुण ब्रह्म आहे.
- ब्रह्म हे अंतिम, परम सत्य आणि सर्वव्यापी तत्त्व आहे.
वेदांत दर्शनानुसार, जीव, जगत आणि ईश्वर हे सर्व ब्रह्माचेच विविध आविष्कार आहेत किंवा ब्रह्माशीच संबंधित आहेत. जीव जेव्हा आपले खरे स्वरूप ओळखतो, तेव्हा त्याला कळते की तो स्वतः ब्रह्मच आहे (अहं ब्रह्मास्मि).
अधिक माहितीसाठी, तुम्ही खालील दुवे पाहू शकता: