अध्यात्म

सर्व संतांच्या प्रार्थनांचा मूळ गाभा म्हणजे अपार आणि विश्वव्यापी करुणा होय. ही करुणा केवळ इतरांच्या दुःखाबद्दलची सहानुभूती नसून, ते दुःख समूळ नष्ट करण्याची तीव्र तळमळ असते.

संतांनी कधीही स्वतःच्या किंवा आपल्या कुटुंबाच्या ऐहिक सुखासाठी प्रार्थना केली नाही. त्यांची प्रार्थना नेहमीच संपूर्ण जगाच्या कल्याणासाठी, प्रत्येक जीवाच्या उद्धारासाठी आणि समष्टीच्या भल्यासाठी असे.

त्यांच्या करुणापूर्ण प्रार्थनांमधून खालील प्रमुख भावना व्यक्त होतात:

• सर्वांचे सुख आणि आरोग्य: "सर्वांसाठी सुख असो, सर्वांना आरोग्य लाभो, कुणालाही दुःख किंवा रोग होऊ नये." अशी त्यांची प्रांजळ इच्छा असे.
• अज्ञानाचा नाश आणि ज्ञानाचा प्रसार: "अज्ञानाचा अंधार दूर होऊन ज्ञानाचा प्रकाश सर्वत्र पसरो, ज्यामुळे प्रत्येक जीव आत्मज्ञान प्राप्त करेल." अशी त्यांची आंतरिक तळमळ असे.
• प्रेम, सद्भाव आणि क्षमा: "मानवामानवामध्ये प्रेम, सद्भाव आणि सहकार्य वाढो. कुणीही कोणाचा द्वेष करू नये, सर्वांनी एकमेकांना क्षमा करावी." अशी त्यांची शिकवण आणि प्रार्थना होती.
• दुःखातून मुक्ती: "जगातील प्रत्येक प्राण्याचे दुःख दूर होवो, त्यांना शांती आणि समाधान लाभो." अशी त्यांची ईश्वरचरणी कळकळीची विनंती असे.
• सज्जनांचे रक्षण आणि दुर्जनांना सन्मार्ग: "सज्जनांचे रक्षण होवो आणि जे वाईट मार्गावर आहेत, त्यांनाही सन्मार्गावर येण्याची बुद्धी मिळो." अशी त्यांची प्रार्थना असे.
• नैसर्गिक आपत्तींपासून संरक्षण: "भूकेने कोणी मरू नये, नैसर्गिक आपत्तींचा जगाला त्रास होऊ नये, पृथ्वी धनधान्याने समृद्ध होवो." अशी त्यांची परोपकारी भावना असे.

थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, सर्व संतांची करुणा ही निःस्वार्थ, विश्वव्यापी आणि ईश्वर-प्रेरित होती. ती कोणत्याही भेदभावाशिवाय संपूर्ण मानवजातीच्या आणि सकल जीवांच्या आध्यात्मिक तसेच भौतिक उन्नतीसाठी आणि मुक्तीसाठी होती. त्यांची प्रार्थना म्हणजे वैश्विक प्रेम आणि सेवाभावाचा परमोच्च अविष्कार होय.

अंतिम संस्कार (मृत्यूनंतरचे विधी) पुढील जीवन आणि परिस्थिती कशी निर्धारित करतात, याबद्दल विविध धार्मिक आणि आध्यात्मिक परंपरांमध्ये भिन्न समजुती आहेत. हिंदू धर्मात याला विशेष महत्त्व दिले जाते. या संकल्पना खालीलप्रमाणे आहेत:

• आत्म्याचे संक्रमण: हिंदू धर्मानुसार, अंतिम संस्कार हे मृत व्यक्तीच्या आत्म्याला (जीवाला) भौतिक शरीरातून पुढील प्रवासासाठी किंवा पुनर्जन्मासाठी मार्गदर्शन करण्यासाठी केले जातात. असे मानले जाते की योग्य विधी केल्याने आत्मा शांतीने शरीर सोडून पुढील लोकात किंवा नवीन जन्माकडे जातो.
• पूर्वजांचे आशीर्वाद: हे विधी मृत व्यक्तीच्या आत्म्याला शांती देतात आणि त्यांना 'पितृलोक' (पूर्वजांचे स्थान) मध्ये स्थान मिळवण्यास मदत करतात असे मानले जाते. यामुळे पूर्वज प्रसन्न होतात आणि आपल्या कुटुंबाला आशीर्वाद देतात, ज्यामुळे कुटुंबाचे कल्याण होते.
• कर्माचा प्रभाव: अंतिम संस्कार हे मृत व्यक्तीच्या आयुष्यातील कर्मांना (केलेल्या कृतींना) बदलू शकत नाहीत. पुढील जन्म आणि त्याची परिस्थिती प्रामुख्याने व्यक्तीने त्याच्या जीवनात केलेल्या कर्मांवर अवलंबून असते. तथापि, योग्य विधी केल्याने आत्म्याला कर्मांच्या परिणामांचा सामना करण्यासाठी किंवा त्यातून मुक्त होण्यासाठी योग्य परिस्थिती मिळते असे मानले जाते.
• मोक्ष किंवा पुनर्जन्म: अंतिम संस्कार, विशेषतः 'श्राद्ध' (Shraddha) यांसारखे विधी, आत्म्याला मोक्ष (जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती) मिळवण्यासाठी किंवा चांगल्या पुनर्जन्मासाठी सहाय्य करतात अशी श्रद्धा आहे. हे विधी आत्म्याच्या प्रवासातील अडथळे दूर करण्यास मदत करतात असे मानले जाते.
• कुटुंबाची जबाबदारी: मृत्यूनंतर योग्य संस्कार करणे ही जिवंत राहिलेल्या कुटुंबाची आध्यात्मिक जबाबदारी मानली जाते. असे केल्याने कुटुंबाला मानसिक शांती मिळते आणि पूर्वजांप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली जाते.

सारांश, अंतिम संस्कार हे आत्म्याच्या प्रवासाला सुलभ करण्यासाठी, त्याला शांती मिळवून देण्यासाठी आणि पुढील जीवनासाठी अनुकूल परिस्थिती निर्माण करण्यास मदत करतात अशी धार्मिक समजूत आहे. तथापि, व्यक्तीच्या कर्माचे महत्त्व सर्वात अधिक मानले जाते.

हिंदू धर्मातील, विशेषतः वेदांत दर्शनातील, ही चार मूलभूत संकल्पना आहेत. या संकल्पनांचे थोडक्यात स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे:

• जीव (Jiva):

  जीव म्हणजे प्रत्येक सजीवातील चेतन तत्त्व, म्हणजेच आत्मा. हा आत्मा अविनाशी, अमर आणि शाश्वत मानला जातो. अज्ञानामुळे किंवा मायेमुळे जीव स्वतःला शरीर, मन आणि बुद्धीशी एकरूप मानतो आणि जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यांमध्ये अडकतो. जेव्हा जीव हे अज्ञान दूर करतो, तेव्हा त्याला आपल्या आत्म्याचे खरे स्वरूप, म्हणजेच ब्रह्म स्वरूप, कळते.

• जगत (Jagat):

  जगत म्हणजे हे दृश्यमान विश्व, संपूर्ण ब्रह्मांड. हे जग परिवर्तनशील, नश्वर आणि मायावी मानले जाते. वेदांतानुसार, हे जग ब्रह्मापासून उत्पन्न झाले आहे, ब्रह्मामध्ये स्थित आहे आणि अंतिमतः ब्रह्मामध्येच विलीन होते. हे जग सत्य असले तरी, ते अंतिम सत्य (ब्रह्म) नाही, कारण ते सापेक्ष आणि क्षणभंगुर आहे.

• ईश्वर (Ishwara):

  ईश्वर म्हणजे सगुण ब्रह्म. जेव्हा निर्गुण आणि निराकार ब्रह्म मायेच्या उपाधीने युक्त होते, तेव्हा ते ईश्वर म्हणून प्रकट होते. ईश्वर हा जगाचा निर्माता, पालनकर्ता आणि संहारकर्ता आहे. तो सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान आणि सर्वव्यापी आहे. भक्तांसाठी ईश्वर हे परम सत्य आहे, ज्याची उपासना केली जाते. तो जीवांच्या कर्मांचे फळ देतो आणि त्यांना मोक्षाकडे मार्गदर्शन करतो.

• ब्रह्म (Brahman):

  ब्रह्म म्हणजे परम सत्य, अंतिम वास्तविकता. हे निर्गुण, निराकार, अनंत, अनादी आणि अविनाशी आहे. ते सर्वव्यापी आहे आणि सर्व अस्तित्वाचा आधार आहे. ब्रह्म हे सर्व प्रकारच्या द्वैताच्या पलीकडचे आहे. तेच 'सत्-चित्-आनंद' (अस्तित्व-जाणीव-आनंद) स्वरूप आहे. जीव, जगत आणि ईश्वर हे सर्व ब्रह्माचीच विविध रूपे किंवा ब्रह्मावर आरोपित केलेली रूपे आहेत.

थोडक्यात सांगायचे झाल्यास:

• जीव हा व्यक्तिगत आत्मा आहे.
• जगत हे दृश्यमान विश्व आहे.
• ईश्वर हे जगाचे कारण आणि सगुण ब्रह्म आहे.
• ब्रह्म हे अंतिम, परम सत्य आणि सर्वव्यापी तत्त्व आहे.

वेदांत दर्शनानुसार, जीव, जगत आणि ईश्वर हे सर्व ब्रह्माचेच विविध आविष्कार आहेत किंवा ब्रह्माशीच संबंधित आहेत. जीव जेव्हा आपले खरे स्वरूप ओळखतो, तेव्हा त्याला कळते की तो स्वतः ब्रह्मच आहे (अहं ब्रह्मास्मि).

अधिक माहितीसाठी, तुम्ही खालील दुवे पाहू शकता:

• ब्रह्म (Wikipedia)
• जीव (Wikipedia)
• ईश्वर (Wikipedia)

होय, सतत नामस्मरण करणे हे अत्यंत फलदायी मानले जाते आणि अनेक आध्यात्मिक परंपरांमध्ये त्याचे महत्त्व सांगितले आहे.

सतत नामस्मरण करण्याचे काही प्रमुख फायदे:

• मनःशांती आणि एकाग्रता: नामस्मरणामुळे मन शांत होते आणि एकाग्रता वाढते. बाहेरील विचारांचा गोंधळ कमी होतो.
• नकारात्मकता कमी होते: जेव्हा आपण देवाच्या नावाचे स्मरण करतो, तेव्हा नकारात्मक विचार आणि भावना दूर होतात आणि सकारात्मकता वाढते.
• आध्यात्मिक प्रगती: हे आत्म्याला परमात्म्याशी जोडण्याचे एक सोपे आणि प्रभावी माध्यम आहे. यामुळे आध्यात्मिक प्रगती होते.
• संकटांवर मात: कठीण काळात किंवा संकटांमध्ये नामस्मरण केल्याने धैर्य मिळते आणि संकटातून बाहेर पडण्यासाठी आंतरिक शक्ती प्राप्त होते.
• चित्तशुद्धी: नामस्मरणामुळे मन आणि आत्मा शुद्ध होतात, वासना आणि दुर्गुण कमी होतात.
• भक्ती वाढते: सतत नामाचा जप केल्याने देवावरील श्रद्धा आणि भक्ती अधिक दृढ होते.
• जन्मा-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती: काही परंपरांमध्ये असे मानले जाते की, सतत नामस्मरण केल्याने मोक्ष प्राप्त होतो.

नामस्मरण म्हणजे केवळ मोठ्या आवाजात जप करणे असे नाही, तर मनातल्या मनात देवाच्या नावाचे स्मरण करणे, त्याच्या गुणांचे चिंतन करणे आणि नेहमी त्याला आपल्यासोबत ठेवणे होय. आपले दैनंदिन कार्य करत असतानाही मनात नामस्मरण सुरू ठेवता येते. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम आणि इतर संतांनी नामस्मरणाचे महत्त्व वेळोवेळी सांगितले आहे.

यामुळे मन शांत राहते, आनंद मिळतो आणि जीवनात सकारात्मक बदल घडतात.

योगवासिष्ठ ग्रंथानुसार 'मन' ही एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि मूलभूत संकल्पना आहे. योगवासिष्ठमध्ये मनाचे स्वरूप, त्याची कार्यपद्धती आणि मोक्षाच्या मार्गातील त्याची भूमिका यावर सखोल विवेचन केले आहे. खालील प्रमुख मुद्देंद्वारे आपण योगवासिष्ठानुसार मनाची संकल्पना समजू शकतो:

• संकल्पांचे पुंजके: योगवासिष्ठाप्रमाणे, मन हे स्वतःमध्ये काही स्वतंत्र अस्तित्व नाही, तर ते केवळ 'संकल्पांचा' (इच्छा, विचार, धारणा) एक समूह आहे. ज्याप्रमाणे लाकडांचा समूह म्हणजेच जंगल, त्याचप्रमाणे संकल्पांचा समूह म्हणजेच मन. संकल्पांशिवाय मन अस्तित्वात नाही.
• मायामय स्वरूप: मन हे मायेमुळे निर्माण झालेले एक illusory (भ्रामक) रूप आहे. ते ब्रह्म किंवा आत्म्याहून भिन्न असे स्वतंत्र सत्त्व नाही. ज्याप्रमाणे स्वप्नात पाहिलेले जग सत्य वाटत असले तरी जागृत झाल्यावर ते मिथ्या ठरते, त्याचप्रमाणे मन आणि त्याने निर्माण केलेले जग हे केवळ एक आभास आहे.
• बंधनाचे कारण: मनच बंधनाचे (जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यांचे) मुख्य कारण आहे. मनातील इच्छा, वासना आणि संकल्प यामुळेच जीव सांसारिक मोहमायेत अडकतो आणि दुःख अनुभवतो. मन 'मी' आणि 'माझे' ही भावना निर्माण करते, ज्यामुळे अहंकार उत्पन्न होतो आणि जीव वास्तविक स्वरूपापासून दूर जातो.
• जगाची निर्मिती: योगवासिष्ठाच्या मते, मनच जगाची निर्मिती करते. जसे एखादा चित्रकार आपल्या मनातील संकल्पनेतून चित्र रंगवतो, त्याचप्रमाणे मन आपल्या संकल्पातून हे जग आणि त्यातील सर्व वस्तूंची निर्मिती करते. मनाची शुद्धी झाली की जग शुद्ध वाटते आणि मनाचे अस्तित्व मिटले की जगही विलीन होते.
• मुक्तीचा मार्ग: मनच बंधनाचे कारण असले तरी तेच मुक्तीचे साधनही आहे. जेव्हा मन संकल्पांचा त्याग करते, वासनांपासून विरक्त होते आणि आत्मस्वरूपात लीन होते, तेव्हा ते शांत होते. या स्थितीत मनाचा लय होतो आणि जीव मोक्षाचा अनुभव घेतो. मनाला शांत करणे किंवा त्याचा 'अभाव' करणे (मनोलय) हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.
• वासनांचे मूळ: मन हे वासनांचे (आदल्या जन्मींच्या संस्कारांचे) भांडार आहे. या वासनांमुळेच मन नवीन संकल्प करते आणि पुन्हा नवीन कर्मबंधनात अडकते. वासनांचा क्षय झाल्याखेरीज मनाचा निरोध शक्य नाही.
• 'अमनस्क' अवस्था: योगवासिष्ठ 'अमनस्क' अवस्थेवर (ज्या अवस्थेत मन पूर्णपणे शांत झालेले असते आणि कोणताही संकल्प उरत नाही) जोर देते. हीच आत्मज्ञान आणि मोक्षाची अवस्था आहे. या अवस्थेत मन पूर्णतः विलय पावते आणि केवळ शुद्ध चैतन्य शिल्लक राहते.

थोडक्यात, योगवासिष्ठानुसार मन हे संकल्पांनी बनलेले एक आभासी स्वरूप आहे, जे बंधनाचे कारण असले तरी योग्य साधनेने ते मुक्तीचे द्वार देखील उघडते. मनाच्या संकल्पांचा त्याग करणे आणि त्याला आत्मस्वरूपात विलीन करणे हेच योगवासिष्ठाचे मुख्य शिक्षण आहे.

योगाची संकल्पना अतिशय प्राचीन असून, विविध ग्रंथांमध्ये तिच्या वेगवेगळ्या पैलूंवर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. योगाचा अंतिम उद्देश जरी आत्मसाक्षात्कार किंवा मोक्ष असला तरी, प्रत्येक ग्रंथाने त्या मार्गाचे वर्णन स्वतःच्या पद्धतीने केले आहे.

खाली काही प्रमुख ग्रंथांमधील योगा