अंतिम संस्कार (मृत्यूनंतरचे विधी) पुढील जीवन आणि परिस्थिती कशी निर्धारित करतात, याबद्दल विविध धार्मिक आणि आध्यात्मिक परंपरांमध्ये भिन्न समजुती आहेत. हिंदू धर्मात याला विशेष महत्त्व दिले जाते. या संकल्पना खालीलप्रमाणे आहेत:

• आत्म्याचे संक्रमण: हिंदू धर्मानुसार, अंतिम संस्कार हे मृत व्यक्तीच्या आत्म्याला (जीवाला) भौतिक शरीरातून पुढील प्रवासासाठी किंवा पुनर्जन्मासाठी मार्गदर्शन करण्यासाठी केले जातात. असे मानले जाते की योग्य विधी केल्याने आत्मा शांतीने शरीर सोडून पुढील लोकात किंवा नवीन जन्माकडे जातो.
• पूर्वजांचे आशीर्वाद: हे विधी मृत व्यक्तीच्या आत्म्याला शांती देतात आणि त्यांना 'पितृलोक' (पूर्वजांचे स्थान) मध्ये स्थान मिळवण्यास मदत करतात असे मानले जाते. यामुळे पूर्वज प्रसन्न होतात आणि आपल्या कुटुंबाला आशीर्वाद देतात, ज्यामुळे कुटुंबाचे कल्याण होते.
• कर्माचा प्रभाव: अंतिम संस्कार हे मृत व्यक्तीच्या आयुष्यातील कर्मांना (केलेल्या कृतींना) बदलू शकत नाहीत. पुढील जन्म आणि त्याची परिस्थिती प्रामुख्याने व्यक्तीने त्याच्या जीवनात केलेल्या कर्मांवर अवलंबून असते. तथापि, योग्य विधी केल्याने आत्म्याला कर्मांच्या परिणामांचा सामना करण्यासाठी किंवा त्यातून मुक्त होण्यासाठी योग्य परिस्थिती मिळते असे मानले जाते.
• मोक्ष किंवा पुनर्जन्म: अंतिम संस्कार, विशेषतः 'श्राद्ध' (Shraddha) यांसारखे विधी, आत्म्याला मोक्ष (जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती) मिळवण्यासाठी किंवा चांगल्या पुनर्जन्मासाठी सहाय्य करतात अशी श्रद्धा आहे. हे विधी आत्म्याच्या प्रवासातील अडथळे दूर करण्यास मदत करतात असे मानले जाते.
• कुटुंबाची जबाबदारी: मृत्यूनंतर योग्य संस्कार करणे ही जिवंत राहिलेल्या कुटुंबाची आध्यात्मिक जबाबदारी मानली जाते. असे केल्याने कुटुंबाला मानसिक शांती मिळते आणि पूर्वजांप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली जाते.

सारांश, अंतिम संस्कार हे आत्म्याच्या प्रवासाला सुलभ करण्यासाठी, त्याला शांती मिळवून देण्यासाठी आणि पुढील जीवनासाठी अनुकूल परिस्थिती निर्माण करण्यास मदत करतात अशी धार्मिक समजूत आहे. तथापि, व्यक्तीच्या कर्माचे महत्त्व सर्वात अधिक मानले जाते.