सामाजिक चळवळ (Social Movement)

सामाजिक चळवळ म्हणजे समाजातील काही विशिष्ट समस्या, अन्याय किंवा असंतोष दूर करण्यासाठी, किंवा काही विशिष्ट सामाजिक, राजकीय, आर्थिक किंवा सांस्कृतिक बदल घडवून आणण्यासाठी लोकांचा एक संघटित आणि सामूहिक प्रयत्न. ही एक दीर्घकालीन आणि निरंतर प्रक्रिया असते, ज्यामध्ये अनेक व्यक्ती, गट आणि संस्था एकत्र येऊन काम करतात. सामाजिक चळवळ हे समाजाला आकार देणारे आणि त्याला प्रगतीच्या दिशेने नेणारे एक महत्त्वाचे साधन आहे.

सामाजिक चळवळीची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• सामूहिक कृती: ही केवळ वैयक्तिक समस्या नसून, अनेक व्यक्ती एकत्र येऊन एका समान ध्येयासाठी कृती करतात.
• संघटन: चळवळीमध्ये काही प्रकारचे संघटन असते, जरी ते अनौपचारिक असले तरी, एक निश्चित रचना (उदा. नेते, सदस्य, कार्यपद्धती) असते.
• स्पष्ट उद्दिष्ट्ये: चळवळीमागे विशिष्ट सामाजिक बदल घडवणे, अन्याय दूर करणे किंवा विशिष्ट हक्कांची मागणी करणे अशी स्पष्ट उद्दिष्ट्ये असतात.
• विचारप्रणाली: प्रत्येक चळवळीमागे एक विशिष्ट विचारप्रणाली, मूल्ये किंवा श्रद्धांचा समूह असतो, जो तिच्या कृतींना दिशा देतो.
• निरंतरता: चळवळ एका दिवसाची नसते, ती दीर्घकाळ चालते आणि सतत प्रयत्नांनी आपले उद्दिष्ट साध्य करण्याचा प्रयत्न करते.
• बदलाची मागणी: समाजातील विद्यमान व्यवस्था, कायदे किंवा नियमांमध्ये बदल घडवून आणण्याचा प्रयत्न करणे.

सामाजिक चळवळीचे प्रकार:

सामाजिक चळवळीचे स्वरूप आणि उद्दिष्टानुसार अनेक प्रकार आहेत:

• सुधारवादी चळवळी (Reform Movements): या चळवळी समाजातील विद्यमान व्यवस्थेत आमूलाग्र बदल न करता, त्यात सुधारणा घडवण्याचा प्रयत्न करतात (उदा. शिक्षण सुधारणा चळवळ, कामगार हक्कांची चळवळ).
• क्रांतिकारी चळवळी (Revolutionary Movements): या चळवळी समाजाची संपूर्ण व्यवस्था बदलण्याचा किंवा उलथून टाकण्याचा प्रयत्न करतात (उदा. राजकीय क्रांती, साम्यवादी चळवळी).