डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे मानवी हक्कांचे, विशेषतः भारतातील दलित, शोषित आणि दुर्बळ घटकांच्या हक्कांचे एक महान पुरस्कर्ते होते. त्यांनी आपले जीवन समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुत्वावर आधारित समाज निर्माण करण्यासाठी समर्पित केले. मानवी हक्कांसाठी त्यांनी केलेले कार्य खालीलप्रमाणे आहे:

• अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी संघर्ष:
  • डॉ. आंबेडकरांनी अस्पृश्यतेला मानवी प्रतिष्ठेचे आणि हक्कांचे उल्लंघन मानले. त्यांनी अस्पृश्यांना सार्वजनिक पाणी वापरण्याचा हक्क मिळवून देण्यासाठी महाड सत्याग्रह (१९२७) केला.
  • मंदिरांमध्ये प्रवेशासाठी त्यांनी नाशिक येथील काळाराम मंदिर सत्याग्रहाचे (१९३०) नेतृत्व केले, जेणेकरून सर्वांना समानतेने धार्मिक स्थळांमध्ये प्रवेश मिळावा.
• संविधानाद्वारे मानवी हक्कांची स्थापना:
  • भारतीय संविधानाचे शिल्पकार म्हणून त्यांनी मूलभूत हक्कांना (Fundamental Rights) संविधानाचा अविभाज्य भाग बनवले. यामध्ये सर्वांना समान संधी, कायद्यासमोर समानता आणि भेदभावापासून संरक्षणाचा समावेश आहे.
  • संविधानाच्या अनुच्छेद १७ द्वारे त्यांनी अस्पृश्यता पूर्णपणे नष्ट केली आणि कोणत्याही स्वरूपात तिचा सराव करण्यास प्रतिबंध घातला.
  • अनुच्छेद १४ (कायद्यासमोर समानता), १५ (भेदभाव प्रतिबंध) आणि २१ (जीवन आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा अधिकार) हे त्यांच्या मानवी हक्कांसाठीच्या बांधिलकीचे प्रतीक आहेत.
  • राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे (Directive Principles of State Policy) मध्ये सामाजिक आणि आर्थिक न्याय प्रस्थापित करण्याचे ध्येय ठेवले, ज्यामुळे सर्वांना सन्मानाने जगता येईल.
• महिला हक्कांचे समर्थन:
  • डॉ. आंबेडकरांनी महिलांच्या समान हक्कांसाठी, विशेषतः शिक्षण, मालमत्तेचा अधिकार, घटस्फोट आणि दत्तक घेण्याच्या हक्कासाठी हिंदू कोड बिलाचे जोरदार समर्थन केले.
  • त्यांनी महिलांना समाजात समान दर्जा मिळावा आणि त्यांना राजकीय प्रक्रियेत सहभागी होण्याची संधी मिळावी यासाठी आग्रह धरला.
• कामगार हक्कांचे रक्षण:
  • वाइसरॉयच्या कार्यकारी परिषदेत कामगार मंत्री असताना, त्यांनी कामगारांसाठी अनेक महत्त्वपूर्ण सुधारणा घडवून आणल्या. यात आठ तासांचा कामाचा दिवस, किमान वेतन, भविष्य निर्वाह निधी (Provident Fund) आणि कामगारांसाठी आरोग्य विमा यांसारख्या तरतुदींचा समावेश आहे.
  • कामगारांना सन्मानाने काम करण्याचा आणि आपले हक्क सुरक्षित करण्याचा अधिकार त्यांनी मिळवून दिला.
• शिक्षणाचे महत्त्व:
  • शिक्षणाला त्यांनी सामाजिक आणि मानवी हक्कांच्या प्राप्तीचे सर्वात महत्त्वाचे साधन मानले. "शिक्षित व्हा, संघटित व्हा, संघर्ष करा" हा त्यांचा संदेश, दुर्बळ घटकांना त्यांचे हक्क मिळवण्यासाठी प्रेरित करणारा होता.

थोडक्यात, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी मानवी हक्कांची केवळ वकिलीच केली नाही, तर संविधानाच्या माध्यमातून त्यांना कायद्याचे रूप दिले आणि वंचित घटकांना त्यांचे हक्क मिळवून देण्यासाठी आयुष्यभर अथक संघर्ष केला.