1. वेळेचा प्रभाव (Decay Theory):

• सिद्धांत: हा सिद्धांत सांगतो की, जर माहितीचा वापर केला नाही, तर ती कालांतराने आपल्या मेंदूतील स्मृतीतून नाहीशी होते.
• उदाहरण: परीक्षेसाठी वाचलेले ज्ञान परीक्षा संपल्यावर हळूहळू विसरणे.

2. हस्तक्षेप (Interference Theory):

• सिद्धांत: जेव्हा नवीन माहिती जुन्या माहितीमध्ये मिसळते किंवा अडथळा आणते, तेव्हा विस्मरण होते. यात दोन प्रकार आहेत:
  • अ) प्रोऍक्टिव्ह इंटरफेरन्स (Proactive Interference): जुनी माहिती नवीन माहिती लक्षात ठेवण्यास interfer करते.
  • ब) रेट्रोऍक्टिव्ह इंटरफेरन्स (Retroactive Interference): नवीन माहिती जुनी माहिती लक्षात ठेवण्यास interfer करते.
• उदाहरण: नवीन नंबर लक्षात ठेवताना जुना नंबर आठवणे किंवा नवीन धडा वाचताना आधीच्या धड्यातील माहिती विसरणे.

3. पुनर्प्राप्तीतील अपयश (Retrieval Failure):

• सिद्धांत: माहिती मेंदूमध्ये असते, पण योग्य संकेतांच्या अभावी ती आठवत नाही.
• उदाहरण: एखाद्या व्यक्तीचे नाव माहीत असूनही ते आठवण्याचा प्रयत्न करूनही आठवत नाही.

4. भावनात्मक कारणे (Emotional Factors):

• सिद्धांत: काहीवेळा भावनात्मक आघात (traumatic experiences) किंवा तणावपूर्ण घटनांमुळे काही गोष्टी विसरल्या जातात. याला 'दमन' (repression) असेही म्हणतात.
• उदाहरण: एखाद्या दुर्घटनेनंतर काही गोष्टी आठवत नाहीत.

5. मेंदूला झालेली इजा (Brain Injury):

• सिद्धांत: अपघात किंवा आजारामुळे मेंदूला इजा झाल्यास स्मरणशक्तीवर परिणाम होतो.
• उदाहरण: अल्झायमर (Alzheimer's) सारख्या रोगांमध्ये स्मरणशक्ती कमी होते.

6. लक्ष नसणे (Lack of Attention):

• सिद्धांत: जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीकडे पुरेसे लक्ष देत नाही, तेव्हा ती गोष्ट आपल्या लक्षात राहत नाही.
• उदाहरण: वाचताना लक्ष विचलित झाल्यास माहिती लक्षात न राहणे.