तणाव म्हणजे जेव्हा व्यक्तीला शारीरिक किंवा मानसिक पातळीवर एखाद्या मागणीला किंवा आव्हानाला सामोरे जावे लागते, तेव्हा शरीराची आणि मनाची होणारी नैसर्गिक प्रतिक्रिया. हे बाह्य घटनांमुळे (उदा. कामाचा दबाव, नातेसंबंधातील समस्या) किंवा आंतरिक विचारांमुळे (उदा. चिंता, नकारात्मक विचार) उद्भवू शकते. अल्पकालीन तणाव हा प्रेरणादायी असू शकतो, परंतु दीर्घकाळ टिकणारा किंवा तीव्र तणाव आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम करू शकतो.

जेव्हा तणाव किंवा इतर जैविक, सामाजिक, पर्यावरणीय घटकांमुळे व्यक्तीच्या विचार, भावना, वर्तन आणि सामाजिक कार्यामध्ये लक्षणीय आणि दीर्घकाळ टिकणारे बदल होतात, ज्यामुळे दैनंदिन जीवनावर नकारात्मक परिणाम होतो, तेव्हा त्याला मानसिक विकार (Mental Disorder) असे म्हणतात. या विकारांमुळे व्यक्तीला दुःख होते, कार्यक्षमतेत घट होते आणि सामाजिक संबंधांवरही परिणाम होऊ शकतो.

काही सामान्य मानसिक विकार:

• उदासीनता (Depression)
• चिंता विकार (Anxiety Disorders - उदा. पॅनिक अटॅक, सामान्यीकृत चिंता विकार)
• पोस्ट-ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर (PTSD)
• बायपोलर डिसऑर्डर (Bipolar Disorder)
• स्किझोफ्रेनिया (Schizophrenia)
• ऑब्सेसिव्ह-कंपल्सिव्ह डिसऑर्डर (OCD)

मानसशास्त्र तणाव आणि मानसिक विकारांना समजून घेण्यासाठी, निदान करण्यासाठी आणि त्यावर उपचार करण्यासाठी विविध दृष्टीकोन आणि पद्धती वापरते.

• समजून घेणे आणि निदान: मानसशास्त्रज्ञ तणावाची कारणे, लक्षणे आणि त्याचे व्यक्तीवर होणारे परिणाम यांचा अभ्यास करतात. मानसिक विकारांचे वर्गीकरण आणि निदान करण्यासाठी मानकीकृत साधने (उदा. DSM-5) वापरतात.
• उपचार: मानसिक विकारांवर उपचार करण्यासाठी मानसशास्त्र विविध थेरपी पद्धती वापरते. यांमध्ये संज्ञानात्मक वर्तन थेरपी (Cognitive Behavioral Therapy - CBT), डायलेक्टिकल वर्तन थेरपी (Dialectical Behavior Therapy - DBT), समुपदेशन (Counseling), कुटुंब थेरपी (Family Therapy) यांचा समावेश आहे.
• तणाव व्यवस्थापन: मानसशास्त्र व्यक्तींना तणावाचे प्रभावीपणे व्यवस्थापन करण्यास शिकवते, ज्यामुळे मानसिक आरोग्याचे रक्षण होते आणि विकारांचा धोका कमी होतो.
• प्रतिबंध: मानसिक आरोग्य शिक्षणाद्वारे आणि लवकर हस्तक्षेप करून मानसिक विकारांना प्रतिबंध घालण्यावरही मानसशास्त्र भर देते.