मंगळयान आणि चांद्रयान यांची माहिती |
मंगळयान, (औपचारिक नाव – मार्स ऑर्बिटर मिशन, इंग्रजी: ), ही भारताची पहिली मंगळ मोहीम आहे. ही भारताची पहिली आंतरग्रहीय मोहीम आहे. खरं तर, हा भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेचा महत्त्वाकांक्षी अंतराळ प्रकल्प आहे. या प्रकल्पाअंतर्गत, 5 नोव्हेंबर 2013 रोजी दुपारी 2:38 वाजता मंगळावर प्रदक्षिणा घालणारा उपग्रह ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण वाहन (PSLV) C-25 द्वारे श्रीहरीकोटा, आंध्र प्रदेशातील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून यशस्वीपणे प्रक्षेपित करण्यात आला.
यासह, भारत आता मंगळावर आपले यान पाठवणाऱ्या देशांमध्ये देखील सामील झाला आहे. जरी मंगळावर जाण्यासाठीच्या अनेक मोहिमा आतापर्यंत अयशस्वी ठरल्या आहेत, परंतु 24 सप्टेंबर 2014 रोजी मंगळावर पोहचल्यानंतर भारत आपल्या पहिल्या प्रयत्नात यशस्वी होणारा जगातील पहिला देश होता आणि सोव्हिएत रशिया, नासा आणि युरोपियन अंतराळ एजन्सीनंतर हा जगातील चौथा देश बनला आहे. याशिवाय मंगळावर पाठवलेले हे सर्वात स्वस्त मिशन आहे. असे करणारा भारत आशियातील पहिला देश ठरला. कारण यापूर्वी चीन आणि जपान त्यांच्या मंगळ मोहिमेत अपयशी ठरले होते.
खरं तर, हा एक तंत्रज्ञान प्रात्यक्षिक प्रकल्प आहे ज्याचा उद्देश आंतरग्रहांच्या अंतराळ मोहिमांसाठी आवश्यक रचना, नियोजन, व्यवस्थापन आणि अंमलबजावणी विकसित करणे आहे. ऑर्बिटर त्याच्या पाच उपकरणांसह मंगळाभोवती फिरत राहील आणि वैज्ञानिक उद्देश साध्य करण्यासाठी डेटा गोळा करेल. इस्रो टेलीमेट्री, ट्रॅकिंग अँड कमांड नेटवर्क (ISTRAC), बंगलोर येथील स्पेसक्राफ्ट कंट्रोल सेंटरमधून सध्या भारतीय डीप स्पेस नेटवर्क अँटेनाद्वारे अवकाशयानाचे निरीक्षण केले जात आहे. मंगलयान मोहिमेचा एकूण खर्च 450 कोटी आहे.
मंगळयान हे यान आंध्रप्रदेश राज्यातील श्रीहरिकोटा येथून सतीश धवन अंतराळ केंद्रावरून मंगळाच्या दिशेने ५ नोव्हेंबर २०१३ रोजी प्रक्षेपित केले गेले. यासाठी पीएसएलव्ही सी-२५ हे प्रक्षेपण अस्त्र वापरण्यात आले. साधारणतः २५ दिवस हे यान पृथ्वीच्या कक्षेत स्थिरावले आणि 5 नोव्हेंबर २०१३ ला हे यान पृथ्वीच्या कक्षेतून बाहेर पडून मंगळाकडे झेपावले आणि २४ सप्टेंबर २०१४ रोजी हे यान मंगळाच्या कक्षेत स्थिरावले.
या अभियानात १५ किलोचे पाच प्रयोगात्मक पेलोडस् पाठवण्यात आली.
मिथेन सेन्सर – मंगळयानासाठी जो मिथेन सेन्सॉर पाठवण्यात येईल त्याचे वजन ३.५९ किलो असेल. हे सेंसर पूर्ण मंगळाला सहा मिनिटांच्या आत स्कॅन करण्यात सक्षम आहे.
थर्मल इंफ्रारेड स्पेक्ट्रोमीटर हे दुसरे उपकरण आहे. त्याचे वजन चार किलो आहे. मंगळाच्या पृष्ठभागाचे निरीक्षण करण्याचे काम ते करेल.
मार्स कलर कॅमेरा हे आणखी एक उपकरण असून त्याचे वजन १.४ किलो आहे.
लॅमेन अल्फा फोटोमीटरचे वजन १.५ किलो आहे. मंगळाच्या वातावरणातील आण्विक हायड्रोजनचा शोध घेण्याचे काम हे उपकरण करेल
चंद्रयान |
चंद्रयान १ हे भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेच्या (इसरो) चंद्रावरील मोहिमेचा पहिला टप्पा घेऊन जाणारे अंतराळ यान आहे.
चंद्रयान १ हे मानवरहित अंतरिक्षयान असून त्यामध्ये चंद्राला प्रदक्षिणा मारणारा एक तसेच चंद्रावर उतरणारा एक असे दोन भाग आहेत.
ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण यानाची प्रगत पिढी (पी.एस.एल.व्ही.-सी११) या प्रक्षेपकाद्वारे चंद्रयानाचे प्रक्षेपण २२ ऑक्टोबर २००८ रोजी श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रावरून झाले.
८ नोव्हेंबर २००८ रोजी यानास यशस्वीरीत्या चंद्राच्या कक्षेत टाकण्यात आले. १४ नोव्हेंबर २००८ रोजी रात्री ८ वाजून ६ मिनिटांनी यानाला जोडलेला मून इम्पॅक्ट प्रोब यशस्वीरीत्या वेगळा करण्यात आला. जवळपास २५ मिनिटांच्या प्रवासानंतर हा प्रोब चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळील ‘शॅकलटन क्रेटर’ येथे आदळला.
या घनाकृती प्रोबच्या चारही बाजूला भारताचा ध्वज चितारला असल्यामुळे प्रतीकात्मकरीत्या भारतीय ध्वज चंद्रावर पोहोचला व हे साध्य करणारा भारत हा जगातील चौथा देश बनला आहे.
या दूरसंवेदनशील (रिमोट सेन्सिंग) अंतराळयानाचे वस्तुमान प्रक्षेपणाच्या वेळी ११३० किलोग्रॅम होते व ते चंद्राच्या कक्षेत पोहोचल्यावर ६७५ किलोग्रॅम होते.
या अंतराळयानावर उच्च अचूकतेची (रिझोल्यूशनची) दृश्य व अवरक्त प्रकाश तसेच क्ष-किरणांसाठीची दूरसंवेदन उपकरणे आहेत.
या यानाचा कार्यकाळ दोन वर्षांचा असून या काळात त्याच्याकडून चंद्राच्या पृष्ठभागाचे सर्वेक्षण करून त्याचा संपूर्ण रासायनिक नकाशा तयार करणे तसेच चंद्राच्या संरचनेचा त्रिमितीय (3D) नकाशा तयार करणे अपेक्षित आहे. चंद्राच्या ध्रुवीय प्रदेशांना अधिक महत्त्व दिले आहे, कारण तिथे बर्फ असण्याची शक्यता आहे.
या मोहिमेचा एकूण खर्च अंदाजे ३८६ कोटी रुपये इतका आहे.
या मोहिमेमध्ये इस्रोचे पाच भार (payload) व इतर अंतराळसंस्थांचे सहा भार होते. यामध्ये नासा, इसा व बल्गेरियाची अंतराळ संस्था यांचा समावेश आहे. या अंतराळ संस्थांची उपकरणे विना-आकार वाहून नेली जात आहेत.