जो सजीवांची वाढ, पुनरुत्पादन आणि रोग टिकवून ठेवण्यासाठी पोषक तत्त्वे आणि इतर अन्नपदार्थांचा अर्थ सांगते. यामध्ये पचन, शोषण, बायोसिंथेसिस, कॅटाबॉलिझम, उत्सर्जन आणि आत्मसात करणे यांचा समावेश होतो.

इतर उपयोगांसाठी, पहा पोषण (निःसंदिग्धीकरण) .

पोषण ही जैवरासायनिक आणि शारीरिक प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे जीव आपल्या जीवनाला आधार देण्यासाठी अन्नाचा वापर करतो . त्यात अंतर्ग्रहण , शोषण , आत्मसात करणे , जैवसंश्लेषण , अपचय आणि विसर्जन यांचा समावेश आहे . [1]

विज्ञान पोषण शारीरिक प्रक्रिया अभ्यास म्हणतात पौष्टिक विज्ञान (देखील पोषण विज्ञान ).

पौष्टिक गट सुधारणे

मुख्य लेख: प्राथमिक पोषण गट

जीव प्रामुख्याने दोन प्रकारे कार्बन पुरवतात: ऑटोट्रॉफी (सेंद्रिय अन्नाचे स्वयं-उत्पादन) आणि हेटरोट्रॉफी (विद्यमान सेंद्रिय कार्बनचा वापर). उर्जेच्या स्त्रोतासह, एकतर प्रकाश ( फोटोट्रॉफी ) किंवा रासायनिक ( केमोट्रॉफी ), जीवांसाठी चार प्राथमिक पौष्टिक गट आहेत. [2]

पोषक सुधारणे

मुख्य लेख: पोषक

पोषक घटक हे जीवाद्वारे जगण्यासाठी, वाढण्यासाठी आणि पुनरुत्पादनासाठी वापरले जाणारे पदार्थ आहेत. प्राण्यांसाठी (मानवांसह) संबंधित पोषक घटकांचे सात प्रमुख वर्ग म्हणजे कर्बोदके , आहारातील फायबर , चरबी , प्रथिने , खनिजे , जीवनसत्त्वे आणि पाणी . पोषक घटकांना एकतर मॅक्रोन्यूट्रिएंट्स (कार्बोहायड्रेट्स, आहारातील फायबर, चरबी, प्रथिने आणि ग्राम प्रमाणात आवश्यक असलेले पाणी ) किंवा सूक्ष्म पोषक ( मिलिग्राम किंवा मायक्रोग्राम प्रमाणात आवश्यक जीवनसत्त्वे आणि खनिजे ) म्हणून वर्गीकृत केले जाऊ शकते .

आहार सुधारणे

मुख्य लेख: आहार (पोषण)

पौष्टिकतेमध्ये, एखाद्या जीवाचा आहार म्हणजे तो खात असलेल्या खाद्यपदार्थांची बेरीज, जे मुख्यत्वे पदार्थांची उपलब्धता आणि चवदारपणा द्वारे निर्धारित केले जाते .

मानवी पोषण सुधारणे

मुख्य लेख: मानवी पोषण

मानवी पोषण मानवी जीवनासाठी आणि चांगल्या आरोग्यासाठी आवश्यक असलेल्या अन्नातून आवश्यक पोषक तत्वांच्या तरतुदीशी संबंधित आहे . [3] मानवांमध्ये, कमकुवत पोषणामुळे कमतरतेशी संबंधित रोग जसे की अंधत्व , अशक्तपणा , स्कर्वी , अकाली जन्म , स्थिर जन्म आणि क्रेटिनिझम , [4] किंवा लठ्ठपणा [5] [6] आणि चयापचय सारख्या पोषक अतिरिक्त आरोग्यास धोकादायक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. सिंड्रोम ; [7] आणि असे सामान्य क्रॉनिक सिस्टमिक रोग जसेहृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी रोग , [8] मधुमेह , [9] [10] आणि ऑस्टियोपोरोसिस . [11] [12] [13] Undernutrition होऊ शकते वाया तीव्र प्रकरणांमध्ये, आणि stunting च्या मांसक्षय तीव्र प्रकरणांमध्ये कुपोषण . [4]

प्राण्यांचे पोषण सुधारणे

मुख्य लेख: प्राण्यांचे पोषण

प्राणी पोषण प्राण्यांच्या आहारातील पोषक गरजांवर लक्ष केंद्रित करते , बहुतेकदा वनस्पतींसारख्या इतर जीवांच्या तुलनेत (किंवा कॉन्ट्रास्ट). मांसाहारी आणि तृणभक्षी आहार परस्परविरोधी आहेत, मूलभूत नायट्रोजन आणि कार्बन प्रमाण त्यांच्या विशिष्ट पदार्थांसाठी भिन्न असतात. अनेक तृणभक्षी प्राणी अपचनीय वनस्पती सेल्युलोजपासून पचण्याजोगे पोषक द्रव्ये तयार करण्यासाठी जिवाणू किण्वनावर विसंबून असतात, तर मांसाहारी जनावरांनी विशिष्ट जीवनसत्वे किंवा पोषक द्रव्ये मिळवण्यासाठी प्राण्यांचे मांस खाणे आवश्यक आहे कारण त्यांचे शरीर अन्यथा संश्लेषित करू शकत नाही. प्राण्यांना सामान्यतः वनस्पतींच्या तुलनेत ऊर्जेची जास्त आवश्यकता असते. [१४]

वनस्पतींचे पोषण सुधारणे

मुख्य लेख: वनस्पतींचे पोषण

वनस्पती पोषण म्हणजे वनस्पतींच्या वाढीसाठी आवश्यक असलेल्या रासायनिक घटकांचा अभ्यास . [१५] वनस्पतींच्या पोषणावर अनेक तत्त्वे लागू होतात. काही घटक वनस्पतींच्या चयापचयात थेट गुंतलेले असतात . तथापि, हे तत्त्व तथाकथित फायदेशीर घटकांसाठी जबाबदार नाही, ज्यांची उपस्थिती, आवश्यक नसतानाही वनस्पतींच्या वाढीवर स्पष्ट सकारात्मक परिणाम करते.

एक पौष्टिक घटक जो कमीतकमी लिबिगच्या कायद्यानुसार वनस्पतींच्या वाढीस मर्यादित करू शकतो जर वनस्पती त्याशिवाय त्याचे संपूर्ण जीवन चक्र पूर्ण करू शकत नसेल तर त्याला आवश्यक वनस्पती पोषक मानले जाते. कार्बन आणि ऑक्सिजन या तीन प्रमुख मूलभूत पोषक घटकांव्यतिरिक्त 16 आवश्यक वनस्पती मातीचे पोषक घटक आहेत, जे प्रकाश संश्लेषित वनस्पतींद्वारे हवेतील कार्बन डाय ऑक्साईड आणि पाण्यातून मिळणाऱ्या हायड्रोजनपासून मिळतात.

वनस्पती पासून अत्यावश्यक घटक ग्रहण करणे माती त्यांच्या माध्यमातून मुळे आणि हवा पासून त्यांच्या माध्यमातून (प्रामुख्याने नायट्रोजन आणि ऑक्सिजन होणारी) पाने . हिरव्या वनस्पती प्रकाश संश्लेषण प्रक्रियेद्वारे हवेत असलेल्या कार्बन डाय ऑक्साईडमधून त्यांचा कार्बोहायड्रेट पुरवठा करतात . कार्बन आणि ऑक्सिजन हवेतून शोषले जातात, तर इतर पोषक मातीमधून शोषले जातात. मातीमध्ये पोषक द्रव्ये कॅशन एक्सचेंजद्वारे प्राप्त केली जातात , ज्यात मुळांचे केस प्रोटॉन पंपद्वारे हायड्रोजन आयन (एच + ) जमिनीत पंप करतात . हे हायड्रोजन आयन कॅटेशन विस्थापित करतातनिगेटिव्ह चार्ज केलेल्या मातीच्या कणांशी जोडलेले जेणेकरून मुळांद्वारे उपशासाठी केशन्स उपलब्ध असतील. पानांमध्ये, स्टोमाटा कार्बन डाय ऑक्साईड घेण्यास आणि ऑक्सिजन बाहेर काढण्यासाठी उघडतो . कार्बन डाय ऑक्साईड रेणू प्रकाश संश्लेषणात कार्बन स्त्रोत म्हणून वापरले जातात.

पृथ्वीच्या वातावरणात नायट्रोजन मुबलक प्रमाणात असले तरी , फारच कमी वनस्पती याचा थेट वापर करू शकतात. त्यामुळे बहुतेक झाडे ज्या जमिनीत वाढतात त्या जमिनीत नायट्रोजन संयुगे असणे आवश्यक असते. हे शक्य झाले आहे की नायट्रोजन फिक्सेशन प्रक्रियेत मोठ्या प्रमाणात निष्क्रिय वातावरणातील नायट्रोजन जीवाणूंद्वारे जमिनीत जैविक दृष्ट्या वापरण्यायोग्य स्वरूपात बदलले जाते. [१]]

वनस्पतींचे पोषण हा संपूर्णपणे समजून घेणे एक कठीण विषय आहे, अंशतः कारण भिन्न वनस्पतींमध्ये आणि अगदी वेगवेगळ्या प्रजाती किंवा दिलेल्या क्लोनच्या व्यक्तींमध्ये फरक आहे . कमी पातळीवर उपस्थित असलेल्या घटकांमुळे कमतरतेची लक्षणे दिसू शकतात आणि खूप उच्च पातळीवर विषबाधा शक्य आहे. शिवाय, एका घटकाची कमतरता दुसऱ्या घटकापासून विषारीपणाची लक्षणे म्हणून आणि त्याउलट दिसून येऊ शकते. 

जीव जगण्यासाठी वापरलेला पदार्थ

खनिज (पोषक)

जीवनासाठी आवश्यक कार्ये करण्यासाठी जीवांना आवश्यक पोषक म्हणून आवश्यक रासायनिक घटक

पोषण म्हणजे शरीराच्या वाढीसाठी आणि विकासासाठी आवश्यक असणारे पोषक तत्वे मिळवण्याची आणि वापरण्याची प्रक्रिया.

पोषक तत्वांमध्ये प्रथिने, कर्बोदके, चरबी, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे यांचा समावेश होतो. हे पोषक तत्वे आपल्याला अन्न आणि पेयांमधून मिळतात.

पोषणाचे महत्त्व:

• शरीराची वाढ आणि विकास
• ऊर्जा प्रदान करणे
• रोगप्रतिकारशक्ती वाढवणे
• शरीराच्या कार्यांचे योग्य नियंत्रण

कुपोषण: जेव्हा शरीराला आवश्यक पोषक तत्वे मिळत नाहीत, तेव्हा कुपोषण होऊ शकते. कुपोषणामुळे अनेक आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात.

अधिक माहितीसाठी, आपण खालील संकेतस्थळांना भेट देऊ शकता:

• राष्ट्रीय आरोग्य पोर्टल (NHP)
• विकासपीडिया