कक्षांचे (पेशींचे) विविध प्रकार

कक्षा, ज्याला पेशी (सेल) असेही म्हणतात, हा सर्व सजीवांचा मूलभूत रचनात्मक आणि कार्यात्मक एकक आहे. पृथ्वीवरील प्रत्येक सजीव एक किंवा अधिक पेशींनी बनलेला आहे. पेशींचे मुख्यत्वे दोन मोठ्या प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाते:

1. प्रोकॅरियोटिक पेशी (Prokaryotic Cells):
   • या पेशी सर्वात साध्या आणि प्राचीन प्रकारच्या पेशी आहेत.
   • त्यांना स्पष्ट केंद्रक (nucleus) किंवा पडद्यांनी वेढलेली इतर कोणतीही अंगके (organelles) नसतात.
   • त्यांचा आनुवंशिक पदार्थ (DNA) पेशीद्रव्यात (cytoplasm) मुक्तपणे पसरलेला असतो.
   • या पेशींमध्ये रायबोझोम (ribosomes) हे एकमेव अंगक आढळते.
   • प्रोकॅरियोटिक पेशी सामान्यतः एकपेशीय जीवांमध्ये आढळतात, जसे की बॅक्टेरिया (bacteria) आणि आर्कीया (archaea).
2. युकेरियोटिक पेशी (Eukaryotic Cells):
   • या पेशी प्रोकॅरियोटिक पेशींपेक्षा अधिक जटिल आणि मोठ्या असतात.
   • त्यांना सुस्पष्ट केंद्रक असते, जे एका पडद्याने वेढलेले असते आणि ज्यात आनुवंशिक पदार्थ (DNA) असतो.
   • या पेशींमध्ये माइटोकॉन्ड्रिया (mitochondria), एंडोप्लाज्मिक रेटिक्युलम (endoplasmic reticulum), गॉल्जी उपकरण (Golgi apparatus), लायसोसोम्स (lysosomes) यांसारखी अनेक पडद्यांनी वेढलेली अंगके असतात, जे विशिष्ट कार्ये करतात.
   • युकेरियोटिक पेशी एकपेशीय तसेच बहुपेशीय सजीवांमध्ये आढळतात, जसे की वनस्पती, प्राणी, बुरशी (fungi) आणि प्रोटोझोआ (protozoa).
   • युकेरियोटिक पेशींचे मुख्यत्वे दोन उपप्रकार आहेत:
   1. वनस्पती पेशी (Plant Cells):
      • या पेशींमध्ये पेशीभित्ती (cell wall) असते, जी त्यांना आकार आणि आधार देते.
      • त्यांच्यात क्लोरोप्लास्ट्स (chloroplasts) असतात, जे प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे अन्न तयार करतात. यामुळे वनस्पती स्वयंपोषी असतात.
      • त्यांच्यात एक मोठी केंद्रीय रिक्तिका (central vacuole) असते, जी पाणी आणि पोषक द्रव्ये साठवते आणि पेशीचा टर्गर दाब (turgor pressure) राखते.
   2. प्राणी पेशी (Animal Cells):
      • या पेशींमध्ये पेशीभित्ती नसते.
      • त्यांच्यात क्लोरोप्लास्ट्स नसतात, त्यामुळे ते अन्न स्वतः तयार करू शकत नाहीत आणि परपोषी असतात.
      • त्यांच्यात लहान आणि अनेक रिक्तिका (vacuoles) असू शकतात, परंतु मध्यवर्ती रिक्तिका नसते.
      • सेंट्रिओल्स (centrioles) हे अंगक प्राणी पेशींमध्ये आढळते, जे पेशी विभाजनात मदत करते, परंतु वनस्पती पेशींमध्ये नसते.

या विविध प्रकारच्या पेशी सजीवांच्या विविधतेसाठी आणि त्यांच्या जीवनावश्यक कार्यांसाठी जबाबदार आहेत.